Թարգմանչական գործընթացը սոսկ բառացի փոխադրում չէ. այն երկու տարբեր մշակույթների, մտածողությունների և աշխարհընկալումների միջև կապ հաստատող կամուրջ է։ Երբ խոսքը վերաբերում է հայերենից յորուբա թարգմանությանը, մենք գործ ունենք երկու բոլորովին տարբեր լեզվական համակարգերի հետ, որոնք զարգացել են աշխարհագրորեն և պատմականորեն անջատ միջավայրերում։ Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ է, որն աչքի է ընկնում իր հարուստ հոլովական և բայական համակարգերով։ Մյուս կողմից, յորուբան նիգեր-կոնգոյական լեզվաընտանիքի խոշորագույն լեզուներից մեկն է, որով խոսում են հիմնականում Արևմտյան Աֆրիկայում, մասնավորապես՝ Նիգերիայում։ Այս հոդվածում կքննարկենք այն հիմնական մարտահրավերները, քերականական տարբերություններն ու գործնական խորհուրդները, որոնք թույլ կտան իրականացնել բարձրորակ և մշակութային առումով համապատասխան թարգմանություն։
Քերականական կառուցվածքի տարբերությունները և դրանց հաղթահարումը
Առաջին լուրջ խոչընդոտը, որին բախվում է թարգմանիչը, երկու լեզուների ձևաբանական և շարահյուսական կառուցվածքների անհամատեղելիությունն է։ Հայերենը սինթետիկ լեզու է, որտեղ բառերի փոխհարաբերությունները հիմնականում արտահայտվում են հոլովների և խոնարհումների միջոցով։ Յորուբան բնորոշվում է որպես անալիտիկ (վերլուծական) լեզու, որտեղ քերականական կապերն իրականացվում են օժանդակ մասնիկների և խիստ շարադասության օգնությամբ։
Հայերենում գոյականն ունի հոլովման հարուստ համակարգ (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական), որոնք ցույց են տալիս գոյականի դերը նախադասության մեջ։ Յորուբայում գոյականը չի փոփոխվում։ Տրական կամ բացառական հոլովների իմաստներն արտահայտելու համար յորուբայում օգտագործվում են նախդիրներ կամ հատուկ բայեր։ Օրինակ՝ «Ես նվեր տվեցի Աննային» նախադասության տրական հոլովով դրված «Աննային» բառը յորուբայում արտահայտվում է «fún» (տալ) բայ-մասնիկի միջոցով։ Սա նշանակում է, որ թարգմանիչը պետք է լիովին ազատվի հայերենի ձևաբանական կաղապարներից և կենտրոնանա շարահյուսական իմաստների փոխանցման վրա։
Բացի այդ, հայերենում շարադասությունն ազատ է. «Աննան սիրում է գիրքը», «Գիրքը սիրում է Աննան» կամ «Սիրում է Աննան գիրքը» նախադասությունները, թեև տարբեր շեշտադրումներով, լիովին հասկանալի են։ Յորուբայում նման ազատություն գոյություն չունի. այստեղ գործում է խիստ Ենթակա-Ստորոգյալ-Ուղիղ խնդիր (SVO) կաղապարը, և բառերի տեղերի փոփոխությունը կարող է ամբողջությամբ տապալել նախադասության իմաստը։
Բայական համակարգերի համադրումը և բայական շղթաները
Հայերենի բայական համակարգը բարդ է և հարուստ դեմքի, թվի, ժամանակի, եղանակի և կերպի արտահայտման միջոցներով։ Յորուբայում բայերը չեն ենթարկվում ձևաբանական փոփոխությունների (չեն խոնարհվում)։ Փոխարենը, գործողության ժամանակը կամ կերպը (օրինակ՝ անցյալ, ներկա, շարունակական, կատարյալ) արտահայտվում են բայից առաջ դրվող կարճ մասնիկների միջոցով։ Թարգմանչից պահանջվում է խորը ուշադրություն դարձնել հայերեն բայերի նուրբ իմաստային երանգներին՝ համոզվելու համար, որ յորուբայի ժամանակային մասնիկները ճիշտ են ընտրված։
Յորուբա լեզվի մեկ այլ կարևոր առանձնահատկություն է բայերի շղթայական կիրառությունը (Serial Verb Construction)։ Սա մի երևույթ է, երբ մեկ նախադասության մեջ երկու կամ ավելի բայեր հաջորդում են միմյանց՝ առանց շաղկապների, և արտահայտում են մեկ միասնական գործողություն։ Հայերենում նման դեպքերում մենք օգտագործում ենք համադասական կամ ստորադասական շաղկապներ, դերբայական ձևեր կամ նախդիրներ։ Օրինակ՝ յորուբայում «նա վերցրեց գիրքը և եկավ» միտքը կարող է արտահայտվել բառացի որպես «նա վերցնել գիրք գալ» (ó mú ìwé wá)։ Թարգմանչից պահանջվում է խորը հմտություն՝ հայերենի բարդ նախադասությունները յորուբայի բայական շղթաների վերածելու համար։
Տոնայնություն և ուղղագրություն. Յորուբայի եզակի առանձնահատկությունը
Յորուբան տոնային լեզու է, ինչը նշանակում է, որ բառի հնչերանգը (արտասանության բարձրությունը) կարող է փոխել դրա իմաստը։ Յորուբայում առկա են երեք հիմնական տոներ՝ բարձր, միջին և ցածր։ Գրավոր խոսքում այս տոները նշվում են համապատասխան դիակրիտիկ նշաններով։ Օրինակ՝ առանց տոնային նշանների գրված միևնույն բառը կարող է ունենալ երեք կամ չորս բոլորովին տարբեր նշանակություններ, ինչպիսիք են՝ «գլուխ», «ամուսին» կամ «երգ»։
Գրավոր թարգմանության ժամանակ անթույլատրելի է տոնային նշանների անտեսումը։ Շատ ավտոմատացված համակարգեր և ոչ պրոֆեսիոնալ թարգմանիչներ բաց են թողնում այս նշանները, ինչի հետևանքով ստացված տեքստը դառնում է դժվարընթեռնելի կամ իմաստազրկված։ Հայերենից յորուբա թարգմանելիս պետք է օգտագործել ժամանակակից ստեղնաշարեր և տառատեսակներ, որոնք լիովին աջակցում են յորուբայի ուղղագրական նորմերին և տոնայնության նշագրմանը։
Մշակութային փոխակերպում և ասացվածքներ
Յորուբա մշակույթը հայտնի է իր հարուստ բանավոր ավանդույթներով և ասացվածքներով, որոնք կոչվում են «òwe»։ Նրանց առօրյա և պաշտոնական խոսքը ողողված է փոխաբերություններով։ Հայերենի դարձվածքները բառացի թարգմանելու դեպքում յորուբա ընթերցողը պարզապես չի հասկանա դրանց իմաստը։
Օրինակ՝ հայկական «ձեռքերը լվանալ» (պատասխանատվությունից հրաժարվել) դարձվածքը յորուբայում պետք է թարգմանվի կա՛մ նկարագրական եղանակով, կա՛մ փոխարինվի յորուբա համապատասխան մշակութային համարժեքով։ Բացի այդ, յորուբաների մեջ չափազանց կարևոր է տարիքային և սոցիալական հարգանքի դրսևորումը, որն արտահայտվում է հատուկ դերանունների և դիմելաձևերի միջոցով։ Հայերեն «դու» և «դուք» ձևերի ճիշտ փոխանցումը յորուբա պահանջում է կոնկրետ հասցեատիրոջ տարիքի և կարգավիճակի հստակ իմացություն։
Արդյունավետ թարգմանության գործնական կանոններ
Որակյալ արդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է հետևել մի քանի հիմնարար կանոնների.
- Խուսափե՛ք միջնորդ լեզվի աղավաղումներից. Քանի որ ուղիղ թարգմանիչները քիչ են, հաճախ օգտագործվում է անգլերենը որպես կամուրջ։ Զգո՛ւյշ եղեք, քանի որ անգլերենի միջոցով թարգմանելիս հայերենի նախնական իմաստային նրբությունները կարող են կորչել կամ խեղաթյուրվել նախքան յորուբա հասնելը։
- Կրոնական և տեղական տերմինների ճշգրտում. Յորուբաների շրջանում տարածված են ինչպես քրիստոնեությունը և իսլամը, այնպես էլ ավանդական հավատալիքները։ Տեքստում առկա հոգևոր կամ մշակութային հասկացությունները պետք է թարգմանվեն մեծ զգուշությամբ՝ խուսափելով թյուրըմբռնումներից։
- Լեզվակիրների ներգրավում (Native Proofreading). Անկախ թարգմանչի փորձից, յորուբա լեզվակիր սրբագրիչի մասնակցությունը պարտադիր է՝ ապահովելու համար տեքստի բնական հնչողությունը և ոճական համապատասխանությունը։
- Տեղայնացված տերմինաբանության ստեղծում. Տեխնիկական կամ գիտական տեքստեր թարգմանելիս հաճախ բախվում ենք յորուբայում համապատասխան բառերի բացակայությանը։ Նման դեպքերում պետք է մշակել նկարագրական թարգմանություններ կամ կիրառել միջազգայնորեն ընդունված փոխառություններ։
Ամփոփելով՝ հայերենից յորուբա թարգմանությունը պահանջում է համակողմանի լեզվաբանական պատրաստվածություն, տոնային համակարգի խորը իմացություն և երկու ժողովուրդների մշակութային արժեքների նկատմամբ հարգալից մոտեցում։ Միայն այս սկզբունքների պահպանման դեպքում կարելի է հասնել կատարյալ արդյունքի։