Þýðingar á milli íslensku og pólsku hafa farið vaxandi á undanförnum áratugum, sérstaklega í ljósi þess að pólskir innflytjendur mynda stærsta hóp erlendra ríkisborgara á Íslandi. Þótt bæði málin tilheyri indóevrópsku málaættinni er skyldleiki þeirra fjarlægur; íslenska er norðurgermanskt mál en pólska er vesturslavneskt mál. Þessi ólíki uppruni og þróunarsaga veldur því að þýðendur standa frammi fyrir flóknum málfræðilegum, setningafræðilegum og menningarlegum áskorunum þegar texti er færður á milli þessara tveggja mála. Þessi grein fjallar ítarlega um helstu lykilatriði sem þarf að hafa í huga við þýðingar úr íslensku yfir í pólsku.
Beygingarkerfi og fallamunur: Fjórum föllum mætt með sjö
Bæði íslenska og pólska eru mjög beygingarík mál (e. synthetic languages), sem þýðir að tengsl orða í setningu ráðast fyrst og fremst af beygingarendingum en síður af stirðri orðaröð eins og í ensku. Hins vegar er verulegur munur á fallakerfum málanna tveggja sem krefst mikillar nákvæmni af hálfu þýðandans:
- Íslenska fallakerfið: Íslenska notar fjögur föll: nefnifall (nf.), þolfall (þf.), þágufall (þgf.) og eignarfall (ef.).
- Pólska fallakerfið: Pólska notar sjö föll: nefnifall (mianownik), eignarfall (dopełniacz), þágufall (celownik), þolfall (biernik), tækisfall (narzędnik), staðarfall (miejscownik) og ávarpsfall (wołacz).
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í pólsku er ekki hægt að treysta á beina samsvörun á milli falla. Til dæmis samsvarar íslenskt þágufall oft pólsku tækisfalli (narzędnik) þegar átt er við tæki eða tól (t.d. „að kasta með bolta“ / „rzucać piłką“). Sömuleiðis krefjast pólskar forsetningar oft staðarfalls (miejscownik) eða eignarfalls, þar sem íslenska mundi nota þágufall eða þolfall. Þýðandinn verður því að greina setningarhlutverk og stjórnval (e. government/rection) sagnanna í báðum málum til að tryggja rétta fallnotkun á pólsku.
Sagnir, tíðir og sagnhorf (Aspect)
Einn stærsti munurinn á sagnbeygingu íslensku og pólsku lýtur að sagnhorfi (e. grammatical aspect). Pólskar sagnir skiptast nánast undantekningarlaust í tvær fylkingar:
- Ólokin sagnhorf (niedokonany): Lýsa yfirstandandi, endurteknum eða ólokinni aðgerð (t.d. pisać - að skrifa/vera að skrifa).
- Lokin sagnhorf (dokonany): Lýsa lokinni athöfn, afmarkaðri í tíma, eða niðurstöðu (t.d. napisać - að ljúka við að skrifa).
Íslenska notar aðrar aðferðir til að tjá þennan mun. Til dæmis er yfirstandandi eða endurtekin athöfn oft tjáð með hjálparsögnum eins og „að vera að + nafnháttur“ (t.d. „ég er að skrifa bréf“). Þegar þetta er þýtt yfir á pólsku verður þýðandinn að velja rétt sagnhorf eftir því hvort áherslan er á ferlið (ég var að skrifa) eða árangurinn (ég skrifaði og lauk við það). Pólskan hefur einnig mun færri málfræðilegar tíðir (aðeins nútíð, þátíð og framtíð) en íslenkan, sem notar flóknari samsettar tíðir (svo sem núliðna og þáliðna tíð). Því verður þýðandi að nota sagnhorfin í pólsku til að skila réttum tímatengslum frumtextans.
Formlegt og óformlegt málfar: Þú-venjan gegn pólskri kurteisi
Íslenskt samfélag er þekkt fyrir mikið jafnræði og endurspeglast það í málinu. Íslendingar nota persónufornafnið „þú“ við alla, óháð stétt, stöðu eða aldri. Hægt er að ávarpa forseta landsins, ráðherra eða yfirmann með eiginnafni og þú-un.
Í pólsku er þessu öfugt farið. Pólsk menning leggur mikla áherslu á virðingarröð og kurteisisávarp í samskiptum. Þegar talað er við ókunnuga, eldra fólk eða í faglegu samhengi er óhugsandi að nota annað persónufornafn (ty) þar sem það telst dónalegt. Þess í stað eru notuð sérstök kurteisiorð:
- Pan: Notað þegar ávarpaður er karlmaður (t.d. „Czy może Pan pomóc?“ - Getur þú [herra] hjálpað?).
- Pani: Notað þegar ávarpuð er kona (t.d. „Hvað heitir þú?“ verður „Jak Pani się nazywa?“).
- Państwo: Notað þegar ávarpaður er hópur fólks (bæði kyn).
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í pólsku verður þýðandinn að meta samhengið vandlega. Ef um er að ræða viðskiptabréf, opinbera vefsíðu eða notendahandbækur, verður að breyta beinu og óformlegu íslensku ávarpi yfir í viðeigandi formlegt ávarp á pólsku. Ef það er látið hjá líðast getur pólski textinn hljómað hranalegur eða jafnvel móðgandi fyrir lesandann.
Málfræðilegt kyn og samræmi í fleirtölu
Bæði málin greina á milli þriggja kynja í eintölu: karlkyns, kvenkyns og hvorugkyns. Hins vegar flækist málið verulega þegar kemur að fleirtölu í pólsku. Þar sem íslenska hefur þrjú kyn í fleirtölu og greinir á milli þeirra í lýsingarorðum og fornöfnum (t.d. þeir, þær, þau), skiptir pólska fleirtölunni í tvo gerólíka flokka:
- Persónulegt karlkyn (męskoosobowy): Á við um hópa þar sem er að minnsta kosti einn karlmaður (t.d. studenci - nemendur, ef einhver þeirra er karlmaður). Þessi flokkur krefst sérstakra beygingarendinga á sögnum og lýsingarorðum.
- Ópersónulegt kyn (niemęskoosobowy): Á við um hópa sem samanstanda eingöngu af konum, börnum, dýrum eða hlutum (t.d. kobiety - konur, stoły - borð).
Þessi skipting gerir það að verkum að þýðandi þarf oft að vita nákvæmlega um hvern er rætt í textanum til að geta valið rétta fleirtöluformið á pólsku. Setning eins og „Þau fóru í búðina“ gæti verið þýdd sem „Poszli do sklepu“ (ef hópurinn inniheldur karlmann) eða „Poszły do sklepu“ (ef hópurinn inniheldur aðeins konur eða börn).
Sérhæfðir stafir og fallbeyging sérnafna
Önnur áskorun er meðhöndlun sérnafna og staðaheita. Íslenska notar stafi eins og þ, ð, æ og ö sem finnast ekki í pólsku stafrófinu. Í flestum vönduðum þýðingum er mælt með því að halda upprunalegri rithönd íslenskra nafna (t.d. Sigurður, Akureyri) en stundum þarf að laga þau að pólskum málvenjum í flæðandi texta. Það sem flækir málið enn frekar er að pólska fallbeygir erlend sérnöfn ef þau passa inn í pólsk beygingarmynstur. Staðarheitið „Reykjavík“ beygist til dæmis í pólskum texta: „w Reykjavíku“ (í Reykjavík - staðarfall), „do Reykjavíku“ (til Reykjavíkur - eignarfall). Þýðandi verður því að hafa góða tilfinningu fyrir því hvernig erlend nöfn fellast að pólskri málfræði án þess að missa upprunalegt auðkenni sitt.
Myndmál og menningarleg staðfærsla
Íslenskt mál er ríkt af myndmáli sem tengist náttúru, sjómennsku, veðurfari og sögu. Orðasambönd eins og „að leggja höfuðið í bleyti“, „að koma af fjöllum“ eða „að sýna klærnar“ hafa enga beina samsvörun í pólsku. Ef slík orðatiltæki eru þýdd orðrétt verður útkoman algjörlega óskiljanleg fyrir pólskan lesanda. Því þarf þýðandinn að beita menningarlegri staðfærslu (e. localization) og finna samsvarandi pólsk orðatiltæki:
- „Að leggja höfuðið í bleyti“ (að hugsa stíft) má þýða sem „ruszyć głową“ (að hreyfa höfuðið/hugsa) eða „intensywnie myśleć“.
- „Að koma af fjöllum“ (að vera alveg hissa eða óupplýstur) gæti samsvarað pólsku orðasambandi eins og „spaść z księżyca“ (að detta af tunglinu).
- „Láta ekki deigan síga“ (gefast ekki upp) má þýða sem „nie poddawać się“ eða „trzymać fason“.
Að sama skapi verður að breyta mælieiningum, sniðum á dagsetningum og öðrum staðbundnum venjum til að pólski textinn falli fullkomlega að málvenjum markhópsins.
Gagnleg ráð fyrir íslensk-pólskar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingar á milli þessara tveggja tungumála ættu þýðendur að fylgja eftirfarandi starfsvenjum:
- Greindu samhengi og stíl: Ákvarðaðu strax í upphafi hvort textinn krefst formlegs (Pan/Pani) eða óformlegs málfars á pólsku.
- Varastu orðréttar þýðingar: Sökum þess hve ólík setningagerðin og myndmálið er, skilar orðrétt þýðing sjaldan góðum árangri. Einbeittu þér að því að miðla merkingu frekar en einstökum orðum.
- Hafðu gætur á sagnhorfum: Pólsk sagnhorf eru lykillinn að því að tjá tíma og framvindu athafna rétt. Veldu á milli lokins (dokonany) og ólokins (niedokonany) sagnhorfs af kostgæfni.
- Nýttu pólsk-íslensk hjálpartæki: Notkun sérhæfðra orðabóka, svo sem máltækni- og orðabókaverkefna háskólanna, getur hjálpað við að finna réttar málfræðilegar samsvaranir, sérstaklega fyrir tæknileg eða lagaleg hugtök.
- Lestu yfir með pólskum móðurmálshafa: Texti sem virðist réttur málfræðilega getur samt hljómað óeðlilega. Yfirlestur pólskumælandi manns tryggir að flæði og stíll textans séu náttúruleg og vönduð.