Азыркы глобалдашкан дүйнөдө бири-биринен географиялык жана тилдик үй-бүлө жагынан өтө алыс жайгашкан тилдердин ортосундагы түз котормо актуалдуулукка ээ болууда. Ушундай уникалдуу багыттардын бири — кыргыз тилинен сото (сесото) тилине которуу процесси болуп саналат. Кыргыз тили түрк тилдер үй-бүлөсүнө таандык, агглютинативдүү жана сүйлөм түзүлүшү боюнча SOV (Субъект-Объект-Этиш) тибиндеги тил. Ал эми сото тили — Түштүк Африкада кеңири таралган банту тилдер тобуна кирет, сүйлөм түзүлүшү SVO (Субъект-Этиш-Объект) моделине негизделген жана өнүккөн зат атоочтордун класс системасы менен мүнөздөлөт. Бул макалада кыргыз тилинен сото тилине которуунун негизги илимий-практикалык өзгөчөлүктөрү, тилдик тоскоолдуктарды жеңүү жолдору жана котормочулар үчүн маанилүү кеңештер талданат.
Синтаксистик структуралардын дал келбестиги
Котормо процессиндеги эң биринчи жана эң чоң тоскоолдук — бул сүйлөмдөрдүн курулуш тартиби. Кыргыз тилинде этиш сүйлөмдүн аягында келет (Субъект - Объект - Этиш). Мисалы: "Мен (субъект) китепти (объект) окудум (этиш)". Ал эми сото тилинде этиш субъекттен кийин дароо келип, объект андан кийин жайгашат (Субъект - Этиш - Объект). Сото тилинде бул сүйлөм "Ke (мен) bala (окуйм/окудум) buka (китеп)" деп түзүлөт.
Бул айырмачылык котормочудан сүйлөмдү сөзмө-сөз которбостон, анын структурасын толугу менен кайра курууну талап кылат. Узун, татаал кыргызча сүйлөмдөрдү сото тилине которууда маалыматтын логикалык ырааттуулугун жоготпоо үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо зарыл:
- Кыргыз тилиндеги чакан сүйлөмдөрдү же багыныңкы байланыштагы татаал сүйлөмдөрдү сото тилине которууда бир нече жөнөкөй сүйлөмгө бөлүү сунушталат.
- Сото тилинде баш мүчөлөрдүн (ээ жана баяндооч) ортосундагы логикалык байланышты биринчи планга чыгаруу керек.
- Кыргыз тилине мүнөздүү болгон чакчыл жана сын-атоочтук түрмөктөрдү сото тилиндеги тиешелүү салыштырмалуу сүйлөмдөргө айландыруу маанилүү.
Морфологиялык деңгээлдеги айырмачылыктар: Префикстерге каршы суффикстер
Кыргыз тили — классикалык агглютинативдүү тил. Мында сөздүн уңгусуна суффикстер тизилип жалгануу аркылуу жаңы маанилер же грамматикалык формалар түзүлөт (мисалы: "мектеп-тер-ибиз-де-ги"). Ал эми сото тили флективдүү-агглютинативдүү мүнөзгө ээ болуп, негизги грамматикалык маалыматты (як, чак, сан, класс) билдирүү үчүн префикстерди (сөз алдындагы мүчөлөрдү) активдүү колдонот.
Өзгөчө маселе — сото тилиндеги зат атоочтордун класс системасы (Noun Class System). Сото тилинде 18ге жакын зат атооч классы бар. Ар бир класс өзүнүн өзгөчө префиксине ээ жана сүйлөмдөгү башка сөздөр (сын атоочтор, ат атоочтор, этиштер) ушул класс менен макулдашылышы керек (Concord). Кыргыз тилинде мындай категория таптакыр жок болгондуктан, котормочу зат атоочтун маанисине карап (адамдар, жаныбарлар, куралдар, абстракттуу түшүнүктөр ж.б.) сото тилиндеги тиешелүү классты туура тандап, сүйлөмдүн макулдашуусун камсыз кылышы шарт.
Чак жана мамиле категорияларын которуу
Кыргыз тилиндеги этиштердин чактары (өткөн чак, учур чак, келер чак) жана алардын көптөгөн аспектилик формалары (-чу эле, -ган болчу, -а жатат ж.б.) сото тилиндеги этиш системасы менен түз дал келбейт. Сото тилинде этиштин өзү чактарды билдирүүдөн сырткары, жардамчы этиштердин жана субъекттик префикстердин жардамы менен өтө кылдат маанилик өзгөчөлүктөрдү бере алат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "жазып жатам" (учур чак, созулуп жаткан иш-аракет) формасын сото тилине которууда учур чактын префикси гана эмес, кыймыл-аракеттин уланып жатканын көрсөткөн атайын морфемалар кошо колдонулат. Ошондой эле, кыргыз тилиндеги мамиле категорияларын (мисалы, өзүк мамиле, ыктыярсыздык мааниси ж.б.) сото тилиндеги этиштин суффикстери (мисалы, "-са" туунду суффикси - кайсы бир иш-аракетти кимдир бирөө үчүн жасоону билдирет) аркылуу туура чагылдыруу керек.
Лексикалык жана маданий локализация
Кыргыз жана сото элдеринин маданияты, жашоо образы, тарыхы жана географиялык чөйрөсү таптакыр башкача. Бул лексикалык деңгээлде чоң айырмачылыктарды жаратат. Кыргыз маданиятындагы көчмөн турмушка, мал чарбачылыгына (айрыкча жылкы баласына) байланыштуу терминдерди сото тилине которуу өзгөчө кылдаттыкты талап кылат.
Мисалы, кыргыз тилиндеги "жайлоо", "кыштоо", "кемеге", "камчы" же "көк бөрү" сыяктуу сөздөрдүн сото маданиятында түз эквиваленти жок. Бул учурда котормочу төмөнкү ыкмаларды колдоно алат:
- Сүрөттөмө котормо (Descriptive translation): Түшүнүктүн маанисин сото тилинде кеңири түшүндүрүп жазуу.
- Аналогия ыкмасы: Сото маданиятындагы эң жакын түшүнүктү табуу (бирок бул оригиналдын өзгөчөлүгүн жоготуп алышы мүмкүн).
- Транслитерация жана түшүндүрмө: Терминди ошол бойдон калтырып, шилтеме аркылуу же кашаанын ичинде түшүндүрмө берүү.
Тескерисинче, сото маданиятына тиешелүү болгон түшүнүктөрдү (мисалы, "mokhoro" - салттуу тегерек үй, "lesiba" - салттуу музыкалык аспап) кыргыз тилинен аталган тилге которууда да ушундай эле маданий адаптация талап кылынат.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер жана сунуштар
Кыргыз тилинен сото тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү практикалык кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Сөздүктөр менен чектелбеңиз: Түз кыргызча-соточо сөздүктөр дээрлик жокко эсе болгондуктан, аралык тил катары англис же орус тилдерин колдонууга туура келет. Бул учурда "кош котормонун" каталарынан качуу үчүн маанини контекст аркылуу текшерүү керек.
- Макулдашууну көзөмөлдөңүз: Сото тилиндеги зат атооч классына тиешелүү префикстердин этиш жана сын атоочтор менен туура байланышканын ар дайым текшериңиз. Бул синтаксистик каталарды алдын алат.
- Сүйлөмдүн узундугун орточо кармаңыз: Кыргыз тилиндеги татаал курулмаларды сото тилине которууда аларды структуралык жактан жеңилдетиңиз. Бул тексттин окумдуулугун жогорулатат.
- Маданий консультанттарды тартуу: Маанилүү адабий же расмий документтерди которууда сото тилинде сүйлөгөн жергиликтүү адистердин (native speakers) текшерүүсүнөн өткөрүү сунушталат.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен сото тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка дүйнө таанымды, маданий контекстти жана тилдик курулушту бириктирүүчү көпүрө. Бул багытта иштеген котормочудан терең тилдик билим гана эмес, этнографиялык жана маданий кылдаттык да талап кылынат.