Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша як раванди мураккаб ва бисёрҷабҳа мебошад, хусусан вақте ки сухан дар бораи ду забони дорои оилаҳо, сохторҳо ва хусусиятҳои гуногуни грамматикӣ меравад. Забони тоҷикӣ, ки ба гурӯҳи забонҳои эронӣ (шахаи ҳиндуэронӣ аз оилаи ҳиндуаврупоӣ) тааллуқ дорад, ва забони босниявӣ, ки як забони славянии ҷанубӣ (инчунин аз оилаи ҳиндуаврупоӣ) мебошад, аз ҷиҳати синтаксис, морфология ва заминаҳои таърихию фарҳангӣ тафовутҳои ҷиддӣ доранд. Тарҷумаи муваффақ ва касбӣ аз тоҷикӣ ба босниявӣ на танҳо донистани калимаҳо ва луғатҳо, балки дарки амиқи сохтори синтаксисӣ, системаи ҳолатҳо (падежҳо), ҷинсият ва хусусиятҳои фарҳангиро талаб мекунад. Дар ин мақола мо нозукиҳои асосии ин раванд, мушкилоти асосии тарҷумонон ва маслиҳатҳои амалиро барои ноил шудан ба тарҷумаи босифат баррасӣ мекунем.
Тафовути сохтори ҷумла ва синтаксис
Яке аз аввалин ва калонтарин мушкилоте, ки тарҷумон ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба босниявӣ бо он рӯбарӯ мешавад, сохтори синтаксисии ҷумлаҳо мебошад. Забони тоҷикӣ одатан сохтори ҷумлаи СВФ (Мубтадо - Пуркунанда/Аъзоҳои пайрав - Феъл / SOV - Subject-Object-Verb)-ро истифода мебарад. Дар ин сохтор феъл маъмулан дар охири ҷумла қарор мегирад ва тамоми маънои амалро ҷамъбаст мекунад. Баръакс, забони босниявӣ, гарчанде ки тартиби калимаҳо дар он нисбатан озод аст, сохтори стандартии СФВ (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда / SVO - Subject-Verb-Object)-ро истифода мебарад.
Ҳангоми тарҷума, агар сохтори ҷумлаи тоҷикиро айнан ба босниявӣ кӯчонем, матни ҳосилшуда хеле нотабиӣ ва барои хонандаи босниявӣ нофаҳмо хоҳад буд. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки ҷумларо комилан азнавсозӣ кунад. Масалан, ҷумлаи тоҷикии "Мо дирӯз матнҳои илмиро бо диққат тарҷума кардем" дар босниявӣ бояд ба шакли "Jučer smo pažljivo preveli naučne tekstove" гардонида шавад. Тавре ки дида мешавад, феъл (preveli) дар босниявӣ пеш аз пуркунанда (tekstove) меояд, ки ин талаботи табиии забони босниявӣ мебошад.
Категорияи ҷинсият (Gender) дар забони босниявӣ
Забони тоҷикӣ категорияи грамматикии ҷинсият (мардона, занона ва миёна)-ро надорад. Ҷонишинҳо ва исмҳо дар тоҷикӣ барои ҳар се ҷинс якхелаанд (масалан, ҷонишини "ӯ" метавонад ҳам ба мард ва ҳам ба зан ишора кунад, ё калимаҳои касбу кор ба монанди "муаллим" ҳам барои мардон ва ҳам барои занон истифода мешаванд). Аммо дар забони босниявӣ категорияи ҷинсият яке аз рукнҳои асосӣ ва ҳатмии грамматика мебошад. Исмҳо, сифатҳо, ҷонишинҳо ва шаклҳои феъли замони гузашта вобаста ба ҷинсият тағйир меёбанд ва бо якдигар мувофиқат мекунанд.
Ин тафовут аз тарҷумон талаб мекунад, ки контексти матнро бодиққат таҳлил кунад. Агар дар матни тоҷикӣ сухан дар бораи шахси сеюм ё як қаҳрамон равад, тарҷумон бояд аз рӯи контексти умумӣ муайян кунад, ки оё ин шахс мард аст ё зан, то ҷонишин ва шаклҳои сифату феъли дурустро дар босниявӣ (он - "on" барои мард, "ona" барои зан, "ono" барои ҷинси миёна) интихоб намояд. Номувофиқатии ҷинсият дар тарҷумаи босниявӣ хатои ҷиддии грамматикӣ ба шумор меравад.
Системаи ҳолатҳо (Падежҳо) ва муодили онҳо дар тоҷикӣ
Забони босниявӣ дорои системаи мураккаби падежҳо мебошад, ки аз ҳафт ҳолати мухталиф иборат аст: Номинатив (Nominativ), Генитив (Genitiv), Датив (Dativ), Акузатив (Akuzativ), Вокатив (Vokativ), Локатив (Lokativ) ва Инструментал (Instrumental). Ҳар як падеж дорои бандакҳои махсуси худ буда, муносибати байни калимаҳоро дар ҷумла нишон медиҳад. Дар забони тоҷикӣ падежҳо ба маънои класикии славянӣ вуҷуд надоранд. Ба ҷои ин, муносибатҳои синтаксисию семантикӣ тавассути пешояндҳо (ба, дар, аз, бо ва ғайра), пасояндҳо (махсусан "-ро" барои пуркунандаи воситадор) ва сохтори изофӣ (бандаки изофии "-и") ифода мешаванд.
Сохтори изофӣ дар тоҷикӣ (масалан, "дӯсти бародар") яке аз унсурҳои калидӣ мебошад, ки ҳангоми тарҷума ба босниявӣ диққати махсусро талаб мекунад. Дар босниявӣ ин муносибати соҳибият ё мансубият аксар вақт тавассути падежи Генитив (Genitiv) ифода мешавад: "prijatelj brata". Тарҷумон бояд қоидаҳои истифодаи падежҳои босниявӣ ва пайвастшавии онҳоро бо пешояндҳо мукаммал бидонад, то бандакҳои дурустро дар сохторҳои мухталифи ҷумла истифода барад.
Намуди феъл (Verb Aspect) ва замонҳо
Дар забони босниявӣ феълҳо ба ду намуди асосӣ тақсим мешаванд: намуди давомдор (nesvršeni) ва намуди мутлақ (svršeni). Ин категория барои ифодаи он ки оё амал ба анҷом расидааст ё идома дорад, ниҳоят муҳим аст. Дар забони тоҷикӣ ин хусусият тавассути замонҳои гуногуни феъл (масалан, замони гузаштаи ҳикоягӣ, давомдор ё нақлӣ) ва истифодаи феълҳои ёвар ва тарзи феълҳо ифода мегардад.
Тарҷумон бояд моҳияти амалро дар матни тоҷикӣ дақиқ дарк кунад. Масалан, феъли "менавишт" (амали давомдор дар гузашта) бояд ба босниявӣ ҳамчун "pisao je" (nesvršeni) тарҷума шавад, дар ҳоле ки "навишт" (амали баохиррасида) ҳамчун "napisao je" (svršeni) тарҷума мегардад. Интихоби нодурусти намуди феъл дар босниявӣ метавонад тобиши маъноии ҷумларо комилан тағйир диҳад ё онро аз ҷиҳати услубӣ нодуруст созад.
Нозукиҳои лексикӣ ва калимаҳои иқтибосии таърихӣ
Аз нуқтаи назари таърихӣ ва фарҳангӣ, забони босниявӣ таҳти таъсири тӯлонии забони туркӣ ва тавассути он забонҳои арабӣ ва форсӣ қарор гирифтааст. Ин калимаҳоро дар босниявӣ "турсизмҳо" (turcizmi) меноманд. Азбаски забони тоҷикӣ низ таъсири қавии арабӣ ва унсурҳои муштараки форсӣ дорад, бисёр калимаҳои муштарак ё ба ҳам монанд дар ҳарду забон ёфт мешаванд. Масалан, калимаҳои марбут ба дин, фалсафа ва ҳаёти ҳаррӯза, ба монанди "дунё" (dunja), "соат" (sahat), "ҷавоб" (odgovor/cevap), "ҳалво" (halva) ва ғайра дар ҳарду забон решаҳои муштарак доранд.
Бо вуҷуди ин, тарҷумон бояд аз "дӯстони дурӯғини тарҷумон" эҳтиёт шавад. Калимаҳое, ки талаффузи шабеҳ доранд, метавонанд дар босниявӣ маънои дигар ё тобиши фарқкунандаи семантикӣ дошта бошанд. Барои мисол, истифодаи баъзе калимаҳои иқтибосӣ дар босниявӣ метавонад дорои тобиши кӯҳнашуда ё гуфтугӯӣ бошад, дар ҳоле ки дар тоҷикӣ онҳо калимаҳои адабии стандартӣ мебошанд. Аз ин рӯ, ҳамеша истифода аз фарҳангҳои муътамад ва санҷиши контексти калима зарур аст.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонони тоҷикӣ-босниявӣ
- Таҳлили амиқи контекст: Пеш аз оғози тарҷума, матнро пурра хонед, то оҳанг, услуб ва ҳадафи муаллифро дарк кунед. Танҳо дар ин сурат метавон ҷинсияти дуруст ва намуди феълҳоро дар босниявӣ муайян кард.
- Аз тарҷумаи калима ба калима худдорӣ кунед: Сохтори ҷумлаҳои тоҷикиро ба қолабҳои синтаксисии табиии босниявӣ мутобиқ созед. Тарҷумаи таҳтилафзӣ метавонад маънои матнро хароб кунад.
- Истифодаи фарҳангҳои тахассусӣ: Барои истилоҳоти соҳавӣ, ҳуқуқӣ ва техникӣ ҳамеша луғатҳои дуҷониба ва захираҳои онлайниро истифода баред, ки истифодаи воқеии калимаҳоро дар ҷумлаҳо нишон медиҳанд.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби сухангӯи бумӣ: Пас аз анҷоми тарҷума, матнро чанд маротиба хонед, то боварӣ ҳосил кунед, ки он равон ва табиӣ садо медиҳад. Агар имкон бошад, аз як мутахассиси босниявӣ хоҳиш кунед, ки матни ниҳоиро таҳрир кунад.
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони босниявӣ кӯпруки муҳими фарҳангӣ, адабӣ ва иртиботӣ мебошад. Бо дарки хусусиятҳои грамматикӣ, синтаксисӣ ва лексикии ҳарду забон ва риояи принсипҳои тарҷумаи касбӣ, тарҷумонҳо метавонанд матнҳои дақиқ, фаҳмо ва равон эҷод кунанд, ки ба ниёзҳои хонандагони муосир ва талаботи соҳа ҷавобгӯ бошанд.