Дар замони муосири ҷаҳонишавӣ, робитаҳои фарҳангӣ ва иқтисодӣ миёни минтақаҳои мухталифи дунё рӯз ба рӯз густариш меёбанд. Яке аз самтҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби тарҷумонии муосир, тарҷума миёни забонҳои Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, махсусан аз забони тоҷикӣ ба забони ҷавагӣ мебошад. Забони тоҷикӣ ҳамчун яке аз забонҳои қадимаи оилаи ҳиндуаврупоӣ ва дорои сохтори таҳлилӣ (аналитикӣ), бо забони ҷавагӣ, ки ба оилаи забонҳои австронезӣ тааллуқ дошта, дорои сохтори хоси морфологӣ ва сатҳҳои мураккаби иҷтимоию забонист, фарқҳои куллӣ дорад. Муваффақияти тарҷумон дар ин самт аз қобилияти пайдо кардани муодилҳои муносиби забонӣ ва фарҳангӣ вобаста аст.
Муқоисаи сохтори наҳвӣ ва тартиби ҷумлаҳо
Қадами аввал дар тарҷумаи касбӣ аз забони тоҷикӣ ба ҷавагӣ, фаҳмидани фарқияти ҷиддии наҳвии ин ду забон аст. Дар забони тоҷикӣ тартиби муқарраршудаи унсурҳои ҷумла одатан ба шакли Мубтадо - Пуркунанда - Хабар (SOV) сурат мегирад. Яъне, феъли асосии ҷумла дар охири он ҷойгир мешавад. Масалан: «Модарам ба бозор рафт» ё «Китобхонаи миллӣ китобҳои нав харид».
Баръакси забони тоҷикӣ, забони ҷавагӣ дорои сохтори наҳвии Мубтадо - Феъл - Пуркунанда (SVO) мебошад. Ин маънои онро дорад, ки феъл дарҳол пас аз фоил (кунандаи кор) меояд. Агар тарҷумон ин тағйироти наҳвиро ба назар нагирад ва тарҷумаи таҳтуллафзиро анҷом диҳад, ҷумла комилан нодуруст ва берабт хоҳад буд. Масалан, ҷумлаи тоҷикии «Ман себ мехӯрам» дар ҷавагӣ бояд ба шакли «Ман мехӯрам себ» (Aku mangan apel) тарҷума карда шавад. Ҳангоми тарҷумаи матнҳои мураккаби илмӣ ва ҳуқуқӣ, ки дорои ҷумлаҳои пайрави сершуморанд, ин азнавсозии сохторӣ таваҷҷӯҳи зиёдро талаб мекунад.
Мушкилоти сатҳҳои эҳтиром дар забони ҷавагӣ
Забони ҷавагӣ бо системаи беназири сатҳҳои иҷтимоии худ маъруф аст. Ин система муоширатро вобаста ба мақоми иҷтимоӣ, синну сол ва дараҷаи наздикии байни гӯянда ва шунаванда ба танзим медарорад. Ин яке аз мушкилтарин қисматҳои тарҷума барои мутахассисони тоҷикзабон аст, зеро дар забони тоҷикӣ танҳо фарқияти оддии байни ҷонишинҳои «ту» ва «Шумо» мавҷуд аст. Дар забони ҷавагӣ бошад, се сатҳи асосии забонӣ мавҷуданд, ки ҳар кадоме дорои луғати комилан мустақили худ мебошанд:
- Нгоко (Ngoko): Шакли пасттарин ва ғайрирасмии забон. Он ҳангоми муоширати дӯстона, оилавӣ ё аз ҷониби шахсони калонсол нисбат ба хурдсолон истифода мешавад. Дар ин сатҳ луғат оддӣ ва омиёна аст.
- Мадя (Madya): Сатҳи миёна ва нимрасмӣ. Он барои муошират бо шахсони ношинос дар кӯча ё дар бозор истифода мешавад ва кӯшиши риояи одобу ахлоқи умумиро ифода мекунад.
- Крама (Krama): Сатҳи баландтарин ва расмӣ. Ин шакл ҳангоми сӯҳбат бо пиронсолон, шахсони дорои мақоми баланди иҷтимоӣ ва дар матнҳои расмии хаттӣ истифода мешавад.
Агар тарҷумон як санади расмии тиҷоратиро аз забони тоҷикӣ тарҷума кунад ва дар он ҷонишини тоҷикии «Шумо»-ро ба шакли ҷавагии «Нгоко» (Aku/Kowe) тарҷума намояд, ин ҳамчун таҳқири ҷиддӣ қабул карда мешавад. Барои санадҳои расмӣ ва муоширати корӣ бояд шакли «Крама» (Kula/Panjenengan) истифода шавад. Ҳамин тариқ, интихоби дурусти услуб заминаи муваффақияти тарҷума аст.
Нозукиҳои ифодаи муносибатҳои сифатӣ ва соҳибият
Дар забони тоҷикӣ категорияи «Изафа» воситаи асосии пайвасткунанда мебошад. Изафа имкон медиҳад, ки исмҳо бо сифатҳо ё дигар исмҳо робитаи соҳибият ва тавсифӣ пайдо кунанд (масалан: «дафтари хонанда», «ҳавои соф»). Забони ҷавагӣ ин сохторро надорад. Дар забони ҷавагӣ муносибатҳои соҳибият бештар тавассути суффиксҳои махсус (ба монанди «-э» ё «-не») ё мустақиман пайи ҳам омадани калимаҳо ифода меёбанд. Ҳангоми тарҷумаи калимаҳои изафии тоҷикӣ, тарҷумон бояд онҳоро ба қолаби соҳибияти ҷавагӣ кӯчонад, ки ин кор пеш аз ҳама фаҳмиши дурусти муносибати байни ҷузъҳоро талаб мекунад.
Локализатсияи фарҳангӣ ва таъсири забонҳои дигар
Ҳарду забон зери таъсири забонҳои хориҷӣ ва таърихи динии худ шакл гирифтаанд. Забони тоҷикӣ дорои захираи бузурги калимаҳои арабӣ, форсии классикӣ ва русӣ мебошад. Забони ҷавагӣ бошад, дар тӯли асрҳо зери таъсири забонҳои санскрит (аз давраи ҳиндуизм ва буддоия), арабӣ (бо омадани ислом) ва нидерландӣ (давраи мустамликадорӣ) қарор дошт. Ин хусусиятҳо ба тарҷумон имкониятҳои муайян ва ҳамзамон мушкилоткунандаро эҷод мекунанд.
Барои мисол, калимаҳои марбут ба илм, дин ва ахлоқ дар ҳарду забон метавонанд решаи муштараки арабӣ дошта бошанд (ба монанди: «дунё», «ақл», «охират»). Аммо тарзи навишт ва талаффузи онҳо дар забони ҷавагӣ тағйир ёфтааст (масалан, «дунё» дар ҷавагӣ ба шакли «ndonya» ё «dunya» навишта мешавад). Истифодаи ин калимаҳои муштарак метавонад дар тарҷума кӯмак кунад, вале тарҷумон бояд эҳтиёткор бошад, то шакли дурусти маҳаллиро истифода барад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонони касбӣ
Агар шумо мехоҳед тарҷумаи шумо аз тоҷикӣ ба ҷавагӣ бенуқсон бошад, қоидаҳои зеринро риоя намоед:
- Истифодаи забони миёнарав (Англисӣ ё Индонезӣ): Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-ҷавагӣ вуҷуд надоранд, тарҷумон бояд аз забони сеюм истифода барад. Забони индонезӣ (Bahasa Indonesia) беҳтарин интихоб аст, зеро он бо ҷавагӣ сохтори наздик дорад ва аксари ҷавагиҳо дузабонаанд. Тарҷума аз тоҷикӣ ба индонезӣ ва сипас ба ҷавагӣ дақиқии бештарро таъмин мекунад.
- Маҳаллисозии матн (Localization): Истилоҳот ва зарбулмасалҳои тоҷикиро таҳтуллафзӣ тарҷума накунед. Кӯшиш кунед, ки муодили маҳаллии онро дар фарҳанги явагӣ пайдо кунед. Масалан, мафҳуми «меҳмоннавозӣ» дар фарҳанги явагӣ бо одоби «Sopan Santun» ё «Grapyak» ифода меёбад.
- Пешгирӣ аз истифодаи танҳо як тарҷумони автоматӣ: Воситаҳои автоматии тарҷума қобилияти фарқ кардани сатҳҳои эҳтиромро дар забони ҷавагӣ надоранд ва аксаран матнҳоро бо ҳам омехта мекунанд. Матнҳои тарҷумашуда бояд ҳатман аз ҷониби як гӯяндаи бумии забони ҷавагӣ таҳрир карда шаванд.
- Омӯхтани расму оинҳои маҳаллӣ: Фарҳанги ҷавагӣ бо хусусиятҳои хоси худ, ба монанди фалсафаи «Kejawen» ва одобу суннатҳои Ява фарқ мекунад. Фаҳмидани ин заминаҳои фарҳангӣ ба тарҷумон имкон медиҳад, ки матни тарҷумашударо табиӣ ва ҷолиб гардонад.
Хулосаи раванди тарҷумонӣ
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба ҷавагӣ як кори эҷодӣ ва илмиест, ки сабру таҳаммул ва дониши амиқро талаб мекунад. Бо дарназардошти фарқиятҳои наҳвӣ, риояи сатҳҳои эҳтиром дар нутқ ва маҳаллисозии фарҳангии матн, тарҷумон метавонад робитаи муассирро байни ин ду фарҳанги бой таъмин созад. Риояи тавсияҳои зикршуда раванди тарҷумаро осонтар ва натиҷаи онро беҳтар мегардонад.