Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша яке аз самтҳои мураккабтарин ва ҷолибтарини забоншиносии амалӣ ба шумор меравад. Хусусан, вақте ки сухан дар бораи тарҷума аз забони тоҷикӣ (забони оилаи ҳиндуаврупоӣ) ба забони чичева, ки бо номи чинянҷа низ маъруф аст (забони оилаи банту, ки дар Африқои Ҷанубу Шарқӣ, махсусан дар Малави, Замбия ва Мозамбик густурда аст), меравад, тарҷумон бо силсилаи мушкилоти сохторӣ, грамматикӣ ва фарҳангӣ рӯбарӯ мешавад. Ин мақола ба таҳлили амиқи раванди тарҷума, фарқиятҳои асосии синтаксисӣ ва грамматикӣ, инчунин тавсияҳои муҳим барои ноил шудан ба тарҷумаи дақиқ ва табиӣ бахшида шудааст.
Сохтори синтаксисӣ: Гузариш аз SOV ба SVO
Яке аз фарқиятҳои бунёдӣ ва аввалиндараҷаи байни забонҳои тоҷикӣ ва чичева сохтори ҷумласозии онҳост. Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои дорои сохтори SOV (Мубтадо - Пуркунанда - Феъл) дохил мешавад. Дар ҷумлаҳои тоҷикӣ феъл одатан дар охири ҷумла қарор мегирад. Масалан: «Ман китобро хондам» (Ман - мубтадо, китобро - пуркунанда, хондам - хабар/феъл).
Баръакс, забони чичева дорои сохтори SVO (Мубтадо - Феъл - Пуркунанда) мебошад, ки дар он феъл фавран пас аз мубтадо меояд ва пуркунанда дар охири ҷумла ҷойгир мешавад. Тарҷумаи ҷумлаи боло ба чичева чунин хоҳад буд: «Ndiye nandaweranga buku» (Ndiye - ман, nandaweranga - хондам, buku - китоб). Тарҷумон бояд ҳангоми тарҷумаи матнҳои мураккаби тоҷикӣ бо ҷумлаҳои пайрав сохтори синтаксисиро пурра аз нав тарҳрезӣ кунад, то ки матни ниҳоӣ барои гӯяндагони забони чичева табиӣ ва фаҳмо бошад.
Системаи гурӯҳҳои исмӣ (Noun Classes) дар забони чичева
Агар дар забони тоҷикии муосир категорияи ҷинси грамматикӣ (мардона, занона, миёна) вуҷуд надошта бошад ва исмҳо танҳо аз рӯи шумора ва муайяниву номуайянӣ тағйир ёбанд, дар забони чичева системаи ниҳоят мураккаби гурӯҳҳои исмӣ (noun classes) амал мекунад. Ин забон дорои 17 ё 18 гурӯҳи исмӣ мебошад (вобаста ба таснифоти илмӣ), ки ҳар кадоми онҳо пешвандҳои хоси худро барои шакли танҳо ва ҷамъ доранд.
Ин гурӯҳбандӣ ба тамоми ҷумла таъсир мерасонад, зеро сифатҳо, ҷонишинҳо ва ҳатто феълҳо бояд соҳиби мувофиқат (agreement) бо исми сардор аз рӯи гурӯҳи исмиаш бошанд. Масалан:
- Гурӯҳи 1 ва 2: Барои одамон (масалан, munthu - одам, anthu - одамон).
- Гурӯҳи 3 ва 4: Барои дарахтон, растаниҳо ва баъзе узвҳои бадан (масалан, mtengo - дарахт, mitengo - дарахтон).
- Гурӯҳи 5 ва 6: Барои ашёи гирд, меваҳо ва мафҳумҳои абстрактӣ (масалан, buku - китоб, mabuku - китобҳо).
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ, тарҷумон бояд аввал гурӯҳи исмии мувофиқро барои ҳар як истилоҳ дар чичева муайян кунад ва сипас мувофиқати грамматикиро дар тамоми ҷумла таъмин намояд. Хатогӣ дар мувофиқати гурӯҳҳои исмӣ матнро комилан нофаҳмо ва ғайрихидматӣ мегардонад.
Муқоисаи сохтори изофӣ ва алоқаҳои ассотсиативӣ
Дар забони тоҷикӣ яке аз воситаҳои асосии пайваст кардани исм бо сифат ё исми дигар сохтори изофа мебошад. Изофа бо ёрии пасванди «-и» ифода меёбад (масалан, «китоби нав», «хонаи падар»). Ин сохтор муносибатҳои муайянкунандагӣ ва соҳибиятро нишон медиҳад.
Дар забони чичева муодили ин сохтор алоқаҳои ассотсиативӣ (associative concords) мебошанд. Ба ҷои як пасванди ягонаи изофӣ, чичева нишондиҳандаҳои гуногуни ассотсиативиро истифода мебарад, ки шакли онҳо комилан аз гурӯҳи исмии исми сардор вобаста аст. Масалан:
- Агар исми сардор ба гурӯҳи 5 тааллуқ дошта бошад (масалан, buku - китоб), нишондиҳандаи ассотсиативии соҳибият «la» мешавад: buku la mwana (китоби кӯдак).
- Агар исми сардор ба гурӯҳи 2 тааллуқ дошта бошад (масалан, anthu - одамон), нишондиҳандаи ассотсиативӣ «a» мешавад: anthu a Malawi (мардуми Малави).
- Агар исми сардор ба гурӯҳи 9 тааллуқ дошта бошад (масалан, nyumba - хона), нишондиҳанда «ya» мешавад: nyumba ya atate (хонаи падар).
Ин хусусият аз тарҷумон таваҷҷуҳи ниҳоят баландро талаб мекунад. Ҳар як тағйирот дар гурӯҳи исмӣ боиси тағйир ёфтани пайвандаки ассотсиативӣ мегардад, ки дар забони тоҷикӣ ҳамеша бетағйир («-и») боқӣ мемонад.
Хусусиятҳои морфологии феъл ва агглютинатсия
Забони чичева як забони агглютинативӣ (часпанда) мебошад. Ин маънои онро дорад, ки феълҳо дар ин забон метавонанд ҳамчун як калимаи дарози мураккаб амал кунанд, ки дар худ ҷонишини фоил, замон, ҷонишини мафъул ва ҳатто самти ҳаракатро муттаҳид месозад. Дар забони тоҷикӣ ин мафҳумҳо одатан тавассути калимаҳои алоҳида (пешояндҳо ва бандакҳо) ифода меёбанд.
Масалан, ибораи тоҷикии «Ман онҳоро дидам» дар чичева ба як калимаи ягона табдил меёбад: «Ndiwawona», ки дар он:
- Ndi- пешванди фоилии шахси аввали танҳо (Ман)
- -a- нишондиҳандаи замони гузашта
- -wa- пешванди мафъулии шахси сеюми ҷамъ (онҳоро)
- -ona решаи феъл (дидан)
Ин дараҷаи баланди синтез ва агглютинатсия аз тарҷумон талаб мекунад, ки сохтори морфологии феълҳои чичеваро амиқ донад, то тавонад тобишҳои нозуки замонӣ ва муносибатҳои байни фоилу мафъулро, ки дар матни тоҷикӣ оварда шудаанд, дуруст интиқол диҳад.
Ифодаи замон ва намуди феъл (TAM Markers)
Дар забони тоҷикӣ категорияи замон ва намуди феъл (гузашта, ҳозира, оянда, давомдор, мутлақ) тавассути бандакҳои феълӣ, пешвандҳо (ба монанди «ме-») ва феълҳои ёвар сохта мешавад. Дар забони чичева бошад, ин муносибатҳо бо истифода аз пешвандҳои махсуси замонӣ ва намудӣ (Tense-Aspect-Mood ё TAM), ки дар байни пешванди фоил ва решаи феъл ҷойгир мешаванд, ифода меёбанд.
Инҳоянд чанд намунаи нишондиҳандаҳои замон дар чичева:
- Пешванди -ku- барои замони ҳозираи давомдор истифода мешавад. Масалан: ndikulemba (ман навишта истодаам, аз ndi- [ман] + -ku- [ҳозира] + -lemba [навиштан]).
- Пешванди -dza- барои замони оянда истифода мешавад. Масалан: ndidzalemba (ман хоҳам навишт).
- Пешванди -ma- барои ифодаи амали одатӣ ва доимӣ истифода мешавад. Масалан: ndimadya (ман одатан мехӯрам).
- Пешванди -a- барои замони гузаштаи наздик ва амали анҷомёфта истифода мешавад. Масалан: ndalemba (ман навиштам / навиштаам).
Тарҷумони касбӣ бояд тавонад фарқияти нозуки байни шаклҳои гуногуни замони феъл дар тоҷикиро (масалан, фарқии байни замони гузаштаи нақлӣ ва замони гузаштаи сода) дарк кунад ва онҳоро тавассути нишондиҳандаҳои мувофиқи TAM дар чичева ифода намояд.
Мутобиқсозии фарҳангӣ ва истилоҳот (Localization)
Тарҷума танҳо иваз кардани калимаҳои як забон бо калимаҳои забони дигар нест, балки тарҷумаи фарҳангҳост. Забони тоҷикӣ таърихан бо фарҳанги форсӣ, исломӣ ва Осиёи Марказӣ алоқамандии зич дорад, ки ин дар истилоҳот, зарбулмасалҳо ва ибораҳои фразеологӣ инъикос ёфтааст. Мафҳумҳое ба монанди «меҳмоннавозӣ», «ҳашар», «орзу» ё мафҳумҳои динӣ ва суннатӣ бояд ба забони чичева тарҷума шаванд, ки дорои заминаи фарҳангии комилан дигар (анъанаҳои банту ва африқоӣ) мебошад.
Барои мисол, ибораҳои марбут ба меҳмоннавозӣ ва муносибатҳои оилавӣ дар ҷомеаҳои чичевазабон дорои тобишҳои хоси иҷтимоӣ мебошанд. Калимаи «ҳашар»-ро метавон ба мафҳумҳои ҳамкории дастҷамъона дар ҷомеаҳои чичевазабон мутобиқ кард, агар консепсияи мувофиқ пайдо шавад. Истифодаи тарҷумаи таҳти лафзӣ дар ин ҳолатҳо метавонад боиси нофаҳмиҳои ҷиддӣ ва коҳиши сифати умумии матн гардад.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумонони касбӣ
Барои таъмин намудани сифати баланди тарҷума аз забони тоҷикӣ ба чичева, риояи тавсияҳои зерин муҳим аст:
- Истифодаи луғатҳои дуҷониба ва захираҳои эътимоднок: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-чичева қариб вуҷуд надоранд, тарҷумонҳо аксар вақт маҷбуранд забони англисиро ҳамчун забони миёнарав (pivot language) истифода баранд. Дар ин раванд бояд эҳтиёт шуд, ки маънои аслӣ дар марҳилаи мобайнӣ гум нашавад.
- Таҳлили контекст ва тобишҳои маъноӣ: Пеш аз оғози тарҷума, сохтори умумии матн ва ҳадафи онро муайян кунед. Матнҳои илмӣ, бадеӣ ва тиҷоратӣ усулҳои гуногуни тарҷумаро талаб мекунанд.
- Таваҷҷуҳ ба мувофиқати грамматикӣ: Ҳангоми навиштани ҷумлаҳо ба забони чичева, ҳамеша мувофиқати пешвандҳои исмӣ ва феълиро тафтиш кунед. Ин калиди равонӣ ва саводнокии матн аст.
- Мутобиқсозии фразеологизмҳо: Кӯшиш накунед, ки зарбулмасалҳо ва ибораҳои маҷозии тоҷикиро калима ба калима тарҷума кунед. Ба ҷои ин, муодили маъноӣ ва фарҳангии онҳоро дар забони чичева пайдо кунед.
Дар ниҳоят, муваффақияти тарҷумаи тоҷикӣ-чичева аз қобилияти тарҷумон барои пайваст кардани ду ҷаҳони комилан мухталифи лингвистӣ ва фарҳангӣ вобаста аст. Фаҳмиши амиқи қонуниятҳои дохилии ҳар ду забон ва татбиқи усулҳои муосири тарҷумонӣ метавонад натиҷаҳои олиро таъмин намояд.