Türkmen we türk dilleriniň ikisi hem türki dilleriň oguz şahasyna degişlidir. Bu taryhy we medeni ýakynlyk, iki halkyň arasyndaky dil gatnaşyklarynyň aňsat boljakdygy baradaky pikiri döredip biler. Emma terjime ylmy we tejribesi görkezýär welin, ýakyn dilleriň arasynda terjime etmek käwagt düýbünden başga dil maşgalalaryna degişli dilleriň arasyndaky terjimeden hem çylşyrymly bolup biler. Sebäbi meňzeşlikleriň aňyrsynda ýatan inçe tapawutlar, dialekt aýratynlyklary we taryhy ösüş ýollary terjimeçiden ýokary hünär başarnygyny talap edýär. Türkmen dilinden türk diline professional derejede terjime etmegiň inçe syrlaryny öwrenmek terjimäniň hilini kepillendirýär.
Agglutinatiw Dilleriň Grammatiki Gurluşy we Tapawutlary
Türkmen we türk dilleri aglýutinatiw (goşulma kabul ediji) diller bolup, olaryň söz ýasalyş ulgamy we grammatikasy köp babatda meňzeşdir. Muňa garamazdan, goşulmalaryň aňladýan manylary we olaryň sözlemdäki hyzmaty babatynda wajyp tapawutlar bar.
Işlikleriň zamanlary we olaryň aňladylyşy
Türkmen dilindäki häzirki zaman işlik goşulmasy bolan "-ýar/-ýär" türk dilinde "-yor" goşulmasyna gabat gelýär. Mysal üçin, türkmençe "okaýar" sözi türk diline "okuyor" diýlip terjime edilýär. Emma geljek zaman formasynda käbir inçe aýratynlyklar bar. Türkmen dilinde berklik aňladýan "-jak/-jek" (okajak) formasy türk dilindäki "-acak/-ecek" (okuyacak) formasy bilen meňzeş bolsa-de, türk dilinde bu forma has resmi we edebi kontekstlerde ýygy-ýygydan ulanylýar. Türkmen dilindäki isleg we niýet aňladýan käbir formalar türk diline terjime edilende goşmaça işlikleriň (mysal üçin, "istemek") kömegi arkaly aňladylmaly bolýar.
Düşüm goşulmalarynyň gabat gelmezligi
Iň köp ýalňyşlyk goýberilýän ugurlaryň biri hem işlikleriň talap edýän düşümleridir (dolandyryş düzgünleri). Türkmen dilinde käbir işliker çykyş düşümini (-dan/-den) talap edýän bolsa, türk dilinde olar ýöneliş düşümini (-a/-e) ýa-da ýeňiş düşümini (-ı/-i) talap edip bilýär. Mysal üçin:
- Türkmençe: "Oňa kömek etdim" (Ýöneliş düşümi) — Türkçe: "Ona yardım ettim" (Ýöneliş düşümi - meňzeş).
- Türkmençe: "Seni gowy görýärin" (Ýeňiş düşümi) — Türkçe: "Seni seviyorum" (Ýeňiş düşümi - meňzeş).
- Türkmençe: "Men senden soradym" (Çykyş düşümi) — Türkçe: "Ben sana sordum" (Ýöneliş düşümi - tapawutly!).
- Türkmençe: "Kitaba seretmek" (Ýöneliş düşümi) — Türkçe: "Kitaba bakmak" (Ýöneliş düşümi - meňzeş).
Ýokardaky mysallardan görnüşi ýaly, "soramak" işligi türkmen dilinde gürleýän adamyň kimden soraýandygyny çykyş düşüminde görkezýän bolsa, türk dilinde "sormak" işligi kime soraýandygyňy ýöneliş düşüminde aňlatmagy talap edýär. Şeýle grammatiki dolandyryş tapawutlaryna üns bermezlik gödek terjime ýalňyşlygyna eltip biler.
Leksiki Inçelikler: "Ýalançy Dostlar" Diliň Iň Uly Duzagydyr
Oguz dilleriniň arasynda terjime edilende, ýazylyşy ýa-da aýdylyşy birmeňzeş ýa-da örän meňzeş bolan, ýöne düýbünden başga manyny aňladýan sözlere ýygy-ýygydan duş gelmek bolýar. Terjimeçilikde muňa "terjimeçiniň ýalançy dostlary" diýilýär. Aşakda şeýle sözleriň käbir mysallary görkezilendir:
- Gaty (Türkmençe) vs. Katı (Türkçe): Türkmen dilinde "gaty" sözi sypat hökmünde fiziki taýdan berk zatlary aňladyp bilşi ýaly, köplenç sepleme häsiýetinde "örän" manysynda hem giňden ulanylýar (mysal üçin: "gaty gowy", "gaty çalt"). Türk dilinde bolsa "katı" sözi esasan fiziki berkligi aňladýar (mysal üçin: "katı kurallar", "katı cisim"). Şonuň üçin "gaty gowy" diýen sözi türk diline "katı iyi" diýip göni terjime etmek bolmaz, onuň ýerine "çok iyi" ýa-da "gayet iyi" diýilmelidir.
- Ýaş (Türkmençe) vs. Yaş (Türkçe): Türkmen dilinde "ýaş" sözi adamyň ömrüniň ýyllaryny (mysal üçin: "onuň ýaşy ýigrimide") aňlatsa, türk dilinde hem bu many bar, ýöne mundan başga-da türk dilinde "yaş" sözi "çygly", "öl" diýen manyny hem aňladýar (mysal üçin: "yaş odun" - çygly odun). Terjime edilende kontekste laýyklykda dogry many saýlanylmalydyr.
- Sözlemek (Türkmençe) vs. Söylemek (Türkçe): Türkmen dilinde "sözlemek" işligi has çeper we resmi bolup, gürlemek ýa-da nutuk aýtmak manysyndadyr. Türk dilinde bolsa "söylemek" gündelik durmuşda "aýtmak" (mysal üçin: "sana söyledim" - saňa aýtdym) manysynda giňden ulanylýar.
- Sygynmak (Türkmençe) vs. Sığınmak (Türkçe): Türkmen dilinde "sygynmak" köplenç dini ýa-da ruhy taýdan Taňra, mukaddes zatlara sygynmagy, penalamagy aňladýar. Türk dilinde hem meňzeş many bar bolsa-de, ol has hem göçme we fiziki manyda, mysal üçin bosgunlaryň ýa-da kynçylyga duşan adamlaryň bir ýere penalamagyny aňlatmak üçin (mysal üçin: "sığınmacı" - bosgun) giňden ulanylýar.
Sintaktiki Aýratynlyklar we Sözlemiň Tebigy Akymy
Türkmen we türk dilleriniň ikisinde-de sözlemleriň gurluşy esasan subýekt-obýekt-predikat (S-O-V) yzygiderliligine eýerýär. Ýöne häzirki zaman türk dilinde, aýratyn-da metbugatda, çeper edebiýatda we gepleşik dilinde predikatyň sözlemiň ortasynda ýa-da başynda gelmegi (devrik cümle) gaty adaty hasaplanýar. Türkmen dilinde bolsa bu ýagdaý has seýrek duş gelýär we köplenç goşgy düzülende ulanylýar.
Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn, çylşyrymly we resmi sözlemleri türk diline terjime edende, olary has ýeňil okalýan, gysga we tebigy seslenýän gurluşlara öwürmelidir. Tekstiň asyl manysyny saklamak bilen birlikde, maksatlaýyn okyjynyň ony öz ene dilindäki makala ýaly aňsat kabul etmegini gazanmak zerurdyr.
Türkmen Dilinden Türk Diline Terjimeçiler Üçin Peýdaly Maslahatlar
Terjimäniň hilini kämilleşdirmek we hünär derejesini artdyrmak isleýän terjimeçiler üçin aşakdaky düzgünler möhümdir:
- Konteksti doly seljeriň: Sözleri aýry-aýry terjime etmäň. Her bir sözüň we sözlemiň tekstiň umumy maksadyna goşýan goşandyna serediň.
- Medeni aýratynlyklary we nakyllary öwreniň: Türkmen we türk medeniýetiniň kökleri bir bolsa-de, asyrlar boýy dürli sebitlerde ösen nakyllar, durnukly söz düzümleri we atalar sözleri döräpdir. Şol sebäpli terjimede nakyllaryň göni sözme-söz däl, eýsem manydaş ekwiwalentlerini tapyp ulanmak möhümdir.
- Türk Dil Guramasynyň (TDK) çeşmelerini ulanyň: Türk dilinde sözleriň dogry ýazylyşyny we häzirki zaman manylaryny anyklamak küň TDK-nyň onlaýn sözlügi iň ygtybarly guraldyr.
- Yzygiderli redaktirläň: Terjime edilen teksti birnäçe sagat ýa-da bir gün soňra täzeden gözden geçiriň. Bu bolsa asyl tekstiň täsirinden çykyp, terjime edilen diliň tebigylygyny has gowy baha bermäge kömek eder.
Netijede, türkmen dilinden türk diline terjime etmek diňe bir sözlük bilimi däl-de, eýsem iki diliň inçe lingwistik tapawutlaryny we medeni öwüşginlerini gowy bilmegi talap edýän döredijilikli we ylmy prosesdir. Bu düzgünleri we maslahatlary berjaý etmek bilen, terjimeçiler has takyk we ýokary hilli netijeleri alyp bilerler.