Terjime işi diňe bir sözleri bir dilden başga dile geçirmek däl, eýsem iki sany tapawutly medeniýetiň we pikirleniş ulgamynyň arasynda köpri gurmakdyr. Türkmen dili bilen Günorta Afrikanyň iň giňden ýaýran dilleriniň biri bolan zulu diliniň (isiZulu) arasyndaky terjime prosesi hem özboluşly kynçylyklary we aýratynlyklary özünde jemleýär. Türkmen dili Altaý diller maşgalasynyň oguz toparyna degişli bolup, agglýutinatiw (goşulmaly) gurluşa eýedir. Zulu dili bolsa Niger-Kongo diller maşgalasynyň bantu toparyna degişlidir we özüniň çylşyrymly at klaslary (synplary) hem-de öňgoşulma (prefiks) ulgamy bilen tapawutlanýar. Bu iki diliň arasynda göni terjime gurallarynyň we sözlükleriň çäklidigi sebäpli, terjimeçilerden diňe bir dil baýlygy däl, eýsem çuňňur lingwistik analiz we lokallaşdyrma ukyplary hem talap edilýär.
Sintaktik Gurluşyň we Söz Tertibiniň Tapawutlary
Türkmen we zulu dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri olaryň sintaktik gurluşyndadyr. Türkmen dili belli bolşy ýaly, Subýekt-Obýekt-Işlik (SOV) söz tertibine eýerýär. Ýagny, sözlemiň habary (işlik) adatça sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym" sözleminde habar iň soňunda ýerleşýär. Zulu dilinde bolsa söz tertibi Subýekt-Işlik-Obýekt (SVO) ulgamyna esaslanýar. Ýagny, olar iňlis we beýleki Ýewropa dillerindäki ýaly gurluşy ulanýarlar. Zulu dilinde bu sözlem "Ngifunde incwadi" (Men okadym kitaby) görnüşinde bolar.
Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn, çylşyrymly we gatyşyk gurama sözlemleri zulu diline geçirende, sözlemiň manysyny ýitirmezden gurluşy doly üýtgetmelidir. Türkmen dilindäki işlik formalary we doldurgyçlaryň ýerleşiş tertibi zulu diliniň kadalaryna laýyklykda gaýtadan gurulmalydyr. Söz tertibiniň göni we dogry göçürilmezligi zulu dilinde tebigy bolmadyk we düşnüksiz sözlemleriň döremegine sebäp bolup biler.
Agglýutination we Prefiks Gurluşynyň Gapma-Garşylygy
Her iki dil hem özboluşly morfologik gurluşa eýe bolsa-da, bu gurluşlaryň işleýiş prinsipleri düýbünden tapawutlanýar. Türkmen dili klassiki agglýutinatiw dildir. Täze sözler we grammatik aýratynlyklar söz köküne yzly-yzyna goşulýan soňky goşulmalar (suffiksler) arkaly emele getirilýär. Mysal üçin: "mekdep-ler-imiz-de" sözi kök we üç sany yzygiderli goşulmadan ybaratdyr.
Zulu dili bolsa tersine, esasan prefiksler, ýagny öňgoşulmalar arkaly işleýär. Bu dilde atlar, sypatlar, işlikler we çalyşmalar öňlerine alýan goşulmalary arkaly bir-biri bilen baglanyşýarlar. Zulu dilinde sözüň esasy manysyny göterýän kök (stem) yzynda durýar, emma onuň ýönelişini, sanyny, eýelik gatnaşygyny we wagtyny kesgitleýän bölekler öňüne goşulýar. Terjimeçi üçin bu morfologik tapawut iň çylşyrymly nokatlaryň biridir. Türkmen dilindäki goşulmalar zulu diline geçirilen wagty, olaryň sözüň öňüne ýa-da käwagt sözüň ortasyna (infiks) geçirilmelidigini bilmek we dogry ulanmak wajypdyr.
Zulu Diliniň At Klaslary we Ylalaşyk (Concord) Ulgamy
Zulu diliniň iň esasy we çylşyrymly aýratynlygy onuň at klaslary ulgamydyr. Bu dilde atlar özleriniň öňgoşulmalaryna görä 15-e golaý klasa bölünýärler. Bu klaslar adamlary, haýwanlary, ösümlikleri, gural-enjamlary, abstrakt düşünjeleri we ş.m. aňlatmak üçin ulanylýar. Mysal üçin, adamlar bilen baglanyşykly atlar "umu-" (birlik) we "aba-" (köplük) prefiksleri bilen başlanýar (mysal üçin: "umuntu" - adam, "abantu" - adamlar).
Sözlemdäki sypatlar, çalyşmalar we işlikler hökman degişli adyň klasy bilen ylalaşmalydyr (concordance). Eger sözlemiň subýekti 1-nji klasa degişli bolsa, işlik hem şol klasa mahsus bolan predikat prefiksini almalydyr. Türkmen dilinde şeýle grammatik jynslar ýa-da at klaslary ýokdur. Şonuň üçin türkmen dilindäki ýönekeý bir sypat we at baglanyşygyny zulu diline terjime edeniňde, zulu diliniň ylalaşyk ulgamyny gaty takyk berjaý etmeli bolýar. Terjimeçi adyň haýsy klasa degişlidigini anyklap, oňa bagly bolan beýleki söz bölekleriniň prefikslerini dogry saýlamalydyr.
Çekimli Sesleriň Sazlaşygy we Zulu Dilindäki Ses Aýratynlyklary
Türkmen diliniň iň esasy fonetik kanunalaýyklygy singarmonizm, ýagny çekimli sesleriň sazlaşygydyr. Zulu dilinde bolsa singarmonizm ýokdur, emma bu dil dünýäde seýrek duş gelýän "klik" (click) ýa-da "çyrtildili" sesler (c, q, x sesleri) bilen meşhurdyr. Terjimeçilik nukdaýnazaryndan bu fonetik tapawutlar has-da uly ähmiýete eýe bolup, aýratyn-da audio we wideo terjimelerinde, dublajda ýa-da sinhron terjimede uly rol oýnaýar. Türkmen dilindäki owazlylyk we ritm zulu diliniň özboluşly klik fonetikasy we tonal gurluşy bilen sazlaşykly berilmelidir. Zulu dili belli bir derejede tonal dil bolup, sesiň äheňiniň üýtgemegi sözüň manysyny düýbünden üýtgedip biler. Bu aýratynlyk ýazmaça terjimede hemişe görünmese-de, dil öwrenijiler we dilden terjime edýän hünärmenler üçin örän möhümdir.
Medeni Lokallaşdyrma we Düşünjeleriň Terjimesi
Terjime diňe bir grammatik gurluşlary sazlamak däl, eýsem medeniýeti geçirmekdir. Türkmen medeniýeti we durmuşy Orta Aziýanyň sähra şertlerine, köçme durmuşyň taryhyna we yslam däp-dessurlaryna berk baglydyr. Zulu medeniýeti bolsa Günorta Afrikanyň taryhy, ýerli däp-dessurlary, ubutu (ynsanperwerlik) pelsepesi we tebigat bilen ýakyn gatnaşyklary arkaly kemala gelipdir. Mysal üçin, türkmen dilindäki "sakar", "alabaý", "ak öý", "gelinaljy" ýaly ýerli düşünjeleri we terminleri zulu diline göni terjime etmek mümkin däldir. Şeýle ýagdaýlarda terjimeçi aşakdaky usullary ulanmalydyr:
- Düşündirişli terjime: Zulu dilinde göni ekwiwalenti bolmadyk sözüň manysyny gysgaça düşündirip bermek.
- Medeni ekwiwalent tapmak: Manysy boýunça iň ýakyn bolan zulu medeniýetindäki söz ýa-da durnukly aňlatma bilen çalyşmak.
- Transliterasiýa we düşündiriş: Sözüň okalyşyny ýazyp, aşagyndan düşündiriş goşmak (aýratyn-da çeper edebiýatda we taryhy tekstlerde).
Şeýle hem, zulu dilindäki "Ubuntu" (Men beýlekiler bar bolandygy sebäpli bardyryn) ýaly çuňňur pelsepewi we jemgyýetçilik düşünjelerini türkmen diline terjime edeniňde hem ýokary derejeli lokallaşdyrma zerurdyr.
Terjimeçiler Üçin Peýdaly Maslahatlar
Türkmen-zulu terjimesi bilen meşgullanýan hünärmenler üçin işi aňsatlaşdyrmak we hili ýokarlandyrmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek peýdalydyr:
- Aralyk Dili Dogry Ulanmak: Häzirki wagtda göni türkmen-zulu sözlükleri ýok diýerlik derejededir. Şonuň üçin terjimeçiler köplenç iňlis ýa-da rus dillerini aralyk dil (pivot language) hökmünde ulanmaly bolýarlar. Ýöne aralyk dili ulananyňyzda, asyl tekstindäki many ýitgilerini minimallaşdyrmak üçin iki gezek barlag geçirilmeli.
- Zulu Diliniň Kontekstual Aýratynlyklaryna Üns Bermek: Zulu dilinde bir söziň dürli at klaslarynda gelmegi onuň manysyny doly üýtgedip biljekdigini ýatdan çykarmaly däl. Konteksti doly öwrenmän terjime etmäge girişmeli däl.
- Durnukly Aňlatmalary Öwrenmek: Zulu diliniň örän baý nakyllar we atalar sözi (izaga) hem-de durnukly aňlatmalar (izisho) ulgamy bar. Türkmen dilindäki nakyllary sözme-söz terjime etmän, olaryň zulu dilindäki manydaşlaryny tapmaga çalyşmaly.
- Tehnologik Gurallardan Peýdalanmak: Häzirki zaman terjime ýady (Translation Memory) programmalaryny (Trados, MemoQ) ulanmak, terjimede yzygiderliligi üpjün etmek üçin kömek edýär. Aýratyn-da terminologiýa binýadyny döretmek geljekki işler üçin amatlydyr.
Türkmen dilinden zulu diline terjime etmek giň we entek doly öwrenilmedik meýdandyr. Bu ugurda işleýän terjimeçiler iki medeniýetiň ýakynlaşmagyna we dünýä dilleriniň özara gatnaşygyna uly goşant goşýarlar.