ייִדיש איז פֿיל מער ווי סתם אַ מיטל פֿון קאָמוניקאַציע; עס איז אַ רייכער און קאָמפּלעקסער קולטור־אוצר וואָס טראָגט אין זיך הונדערטער יאָרן פֿון ייִדישן לעבן, געשיכטע און גייסט אינעם אייראָפּעיִשן גלות און שפּעטער איבער דער גאָרער וועלט. ווען מען קומט צו איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף ענגליש, באַגעגנט מען אַ ריי לינגוויסטישע און קולטורעלע אַרויספֿאָדערנונגען וואָס פֿאָדערן אַ סך מער ווי בלויז מעכאַנישע קענטענישן פֿון ווערטער. די דאָזיקע צוויי שפּראַכן, כאָטש זיי געהערן ביידע אָריגינעל צו דער גרויסער דזשערמאַנישער שפּראַך-משפּחה, האָבן זיך אַנטוויקלט אויף דראַמאַטיש אַנדערע וועגן און אין גאָר אַנדערע קולטורעלע אַטמאָספֿערן. ייִדיש, מיט איר אייגנאַרטיקן כאַראַקטער פֿון אַ שפּראַך-געמיש, באַשטייט פֿון עטלעכע שיכטן וואָס יעדער איינער פֿון זיי פֿאָדערט אַ באַזונדערע צוגאַנג בעת דער איבערזעצונג-אַרבעט.
די פֿילפֿאַכע לינגוויסטישע שיכטן פֿון דער ייִדישער שפּראַך
די גרעסטע שוועריקייט אין ייִדיש-איבערזעצונג ליגט אין דער פֿילשיכטיקייט פֿון איר וואָקאַבולאַר און גראַמאַטישער סטרוקטור. אַן עפֿעקטיווער איבערזעצער מוז כסדר מאַנווירן צווישן די פֿאַרשיידענע שפּראַך-קאָמפּאָנענטן:
- דער דייטשמערישער יסוד: באַשטימט דעם רובֿ פֿונעם גראַמאַטישן קאַרקאַס און דעם טאָג-טעגלעכן וואָקאַבולאַר. כאָטש עס איז גרינגער צו געפֿינען ענגלישע קאָרעספּאָנדענצן פֿאַר די ווערטער צוליב דער געמיינזאַמער דזשערמאַנישער ירושה, איז די ייִדישע סינטאַקס אָפֿט אַנדערש, ספּעציעל מיט איר פֿאַרנעם פֿון די פֿרייַע וואָרט-סדר כּללים.
- דער העברעיש-אַרמישער קאָמפּאָנענט (לשון-קודש): דאָס איז דער שיכט וואָס ברענגט מיט זיך דעם גייסטיקן, רעליגיעזן און פֿילאָסאָפֿישן אָפּקלאַנג פֿון דעם ייִדישן לעבן. ווערטער ווי "נשמה", "שכל", "עולם-הבא", אָדער "זכות" קענען ניט פּשוט איבערגעזעצט ווערן ווי "soul", "intellect", "hereafter", אָדער "merit" אָן צו פֿאַרלירן דעם טיפֿן רעליגיעזן און עמאָציאָנעלן קאָנטעקסט.
- דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט: אַנטוויקלט דורך הונדערטער יאָרן פֿון נאָענטן קאָנטאַקט מיט פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש. דער דאָזיקער שיכט גיט ייִדיש איר באַזונדערע וואַרעמקייט, צאַרטקייט און דינאַמישע עקספּרעסיווקייט, ספּעציעל אין דער פֿאָרמירונג פֿון פֿאַרשיידענע ליבע-נעמען און דימינוטיוון.
די השפּעה פֿון לשון־קודש אויף דעם איבערזעצונג-פּראָצעס
די אינטעגראַציע פֿון העברעישע ווערטער אין ייִדיש שאַפֿט אַן אייגנאַרטיקן אינטעלעקטואַלן רעגיסטער. למשל, ווען אַן אָריגינעלער ייִדישער טעקסט ניצט דאָס וואָרט "ספר" פֿאַר אַ רעליגיעז בוך און "בוך" פֿאַר אַ וועלטלעך בוך, מוז דער איבערזעצער מאַכן אַ באַשלוס. אויב ביידע ווערן איבערגעזעצט אויף ענגליש ווי "book", גייט פֿאַרלאָרן דער יסודותדיקער קולטורעלער אונטערשייד צווישן קודש און חול. אין אַזעלכע פֿאַלן מוז דער איבערזעצער ניצן צוגעפּאַסטע אַדיעקטיוון ווי "sacred text" אָדער "religious volume" צו היטן דעם אָריגינעלן טאָן פֿונעם מחבר.
דערצו האָבן פֿילע לשון-קודש ווערטער אין ייִדיש באַקומען אַן אַנדער באַדייט אָדער קאָנאָטאַציע ווי אינעם אָריגינעלן העברעיש. אַזאַ וואָרט ווי "חוצפה" טראָגט אין ייִדיש (און שפּעטער אין אַמעריקאַנער ענגליש) אַ געמיש פֿון פֿרעכקייט אָבער אויך פֿון מוט און איניציאַטיוו, וואָס איז שווער איבערצוגעבן מיט איין איינציק וואָרט אויף קלאַסישן ענגליש. דער איבערזעצער מוז פֿאַרשטיין די ספּעציפֿישע סעמאַנטישע שיפֿטן וואָס האָבן פּאַסירט אינעווייניק אין דער ייִדישער שפּראַך-וועלט.
סלאַווישע סופֿיקסן און די עמאָציאָנעלע אַטמאָספֿער פֿון ייִדיש
דער סלאַווישער קאָמפּאָנענט גיט ייִדיש איר באַזונדערן טעם, ספּעציעל דורך די מעגלעכקייטן צו שאַפֿן ליבע-נעמען און צענטערע פֿאָרעם-ענדערונגען (diminutives). די שפּראַך פֿאַרמאָגט אַן אָן אָרט רייכקייט פֿון סופֿיקסן ווי "-לע", "-שי", "-ניו", אָדער "-קע". ווערטער ווי "בובעלע", "טאַטעשי", "ייִדעלע", אָדער "חבֿרטע" טראָגן אין זיך אַ גרויסע מדרגה פֿון אינטימקייט און וואַרעמקייט וואָס קען כּמעט ניט איבערגעזעצט ווערן אויף ענגליש מיט איין וואָרט.
ווען מען זעצט איבער די דאָזיקע ווערטער אויף ענגליש, מוז מען אָפֿט צוגעבן ענגלישע אַדיעקטיוון ווי "little", "dear", אָדער ניצן ספּעציפֿישע פֿראַזעס צו שאַפֿן די זעלבע עמאָציאָנעלע שטימונג. פֿאַרבייטן "טאַטעשי" מיט סתם "father" פֿאַרניכטעט די וואַרעמקייט פֿונעם אָריגינעלן דיאַלאָג. דער איבערזעצער מוז פֿאַרמאָגן אַ הויכע מדרגה פֿון שעפֿערישקייט כּדי צו שאַפֿן די זעלבע אַטמאָספֿער אין ענגליש אָן צו מאַכן דעם טעקסט קינסטלעך אָדער אומנאַטירלעך.
אידיאָמען און פֿאָלקס־חכמה: איבערזעצן דאָס האַרץ פֿון דער שפּראַך
די ייִדישע שפּראַך איז באַקאַנט מיט אירע טיפֿע און אָפֿט סאַרקאַסטישע אידיאָמען. הומאָר און איראָניע זענען געווען די הויפּט-וואָפֿן פֿון ייִדן איבער די דורות זיך צו באַשיצן פֿון די שוועריקייטן פֿונעם טאָג-טעגלעכן לעבן. פֿראַזעס ווי "מאַכן אַ טעלער פֿון", "לייגן זיך אין די ביינער", אָדער "קלעפּן זיך ווי אַ נאַסע לייוונט" קענען ניט איבערגעזעצט ווערן ליטעראַל.
די ליטעראַלע איבערזעצונג פֿון "ער קלעפּט זיך ווי אַ נאַסע לייוונט" ("he sticks like wet linen") מאַכט קיין שום זינען ניט פֿאַר אַן ענגלישן לייענער. דער איבערזעצער מוז געפֿינען אַ קולטורעלן עקוויוואַלענט וואָס גיט איבער די זעלבע אומגעדולד אָדער לאַסט, אָדער שאַפֿן אַ נדבה פֿון ענגלישע אידיאָמען ווי "he won't let go of me" אָדער "he clings like a shadow". דאָס זעלבע איז מיט די באַרימטע ייִדישע קללות און ברכות, וואָס האָבן אַן אייגענעם ריטעם, גראַמאַטיק און קולטורעלן קאָנטעקסט וואָס פֿאָדערט אַ באַזונדערע סענסיטיוויטעט פֿונעם איבערזעצער.
וויכטיקע פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף ענגליש
פֿאַר די וואָס אַרבעטן אין דעם פֿעלד און ווילן דערגרייכן די העכסטע מדרגה פֿון פּינקטלעכקייט און רעספּעקט צו דעם אָריגינעלן טעקסט, זענען פֿאַראַן עטלעכע גאָלדענע כללים:
- ניצט די פּאַסיקע און פֿאַכמענישע ווערטערביכער: ניט פֿאַרלאָזט זיך אויף פּשוטע אינטערנעץ-איבערזעצער אָדער אַלגעמיינע ווערטערביכער. דער קלאַסישער "ייִדיש-ענגליש ווערטערבוך" פֿון אלעקסאנדער הארקאווי, דער ייִדיש-ענגליש ווערטערבוך פֿון יצחק ניבאָרסקי, און דער מאָדערנער "ענגליש-ייִדיש ווערטערבוך" פֿון שעכטער-וויסוואַנאַטה זענען יסודותדיקע און אומבאַדינגטע מכשירים פֿאַר יעדן ערנסטן איבערזעצער.
- פֿאַרשטייט די רעגיאָנאַלע דיאַלעקטן: ייִדיש איז ניט קיין איינציקע מאָנאָליטישע שפּראַך. זי האָט עטלעכע הויפּט-דיאַלעקטן – ליטוויש, פּויליש, גאַליציאַנער און אוקראַיִניש. ווערטער קענען האָבן אַנדערע באַדייטן און ספּעציפֿישע עמאָציאָנעלע קאָנאָטאַציעס לויט דעם אָפּשטאַם פֿונעם שרייבער. דער איבערזעצער מוז וויסן פֿון וואַנען דער מחבר קומט כּדי געהעריק צו פֿאַרשטיין די ניואַנסן פֿונעם טעקסט.
- היט אָפּ דעם רעגיסטער און דעם קאָנטעקסט: ייִדיש קען זיין גאָר הויך, פּאָעטיש און ליטעראַריש (ספּעציעל אין די ווערק פֿון שרייבער ווי י.ל. פּרץ, שלום אַש, אָדער איציק מאַנגער), אָבער זי קען אויך זיין פּשוט, טאָג-טעגלעך און היים-געבונדן. דער איבערזעצער מוז אָפּהיטן די דאָזיקע מדרגות פֿון שפּראַך אויך אינעם ענגלישן טעקסט כּדי ניט צו מאַכן אַ ליטעראַרישן טעקסט אויסזען צו פּשוט, אָדער אַ פּשוטן טעקסט אויסזען קינסטלעך הויך.
- רעספּעקטירט די ייִדישקייט פֿונעם קאָנטעקסט: אָפֿטמאָל מוז דער איבערזעצער צוגעבן קורצע פֿוסנאָטעס אָדער אָנמערקונגען צו דערקלערן ספּעציפֿישע באַגריפֿן פֿונעם ייִדישן לוח, ימים-טובֿים, דינים און מנהגים, וואָס אַן דורכשניטלעכער ענגלישער לייענער וואָלט אַנדערש ניט געקענט פֿאַרשטיין.
צום סוף, ייִדיש-איבערזעצונג איז אַ גשר צווישן צוויי וועלטן און צוויי היסטאָרישע עפּאָכעס. מיט געדולד, קולטורעלער עמפּאַטיע און טיפֿע לינגוויסטישע קענטענישן קענען די איבערזעצער באַשיצן די שיינקייט און דעם גייסט פֿון דער ייִדישער שפּראַך און איר ליטעראַטור פֿאַר די קומעדיקע דורות וואָס לייענען און קאָמוניקירן אויף ענגליש.