Qloballaşan dünyada müxtəlif dil ailələrinə mənsub olan dillər arasında tərcümə fəaliyyəti həm elmi, həm də praktiki cəhətdən böyük əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan dilindən rumın dilinə tərcümə prosesi də bu baxımdan olduqca maraqlı və mürəkkəb sahələrdən biridir. Azərbaycan dili Altay dil ailəsinin Türk dilləri qrupuna daxil olan, iltisaqi (aqlütinativ) struktur cəhətdən formalaşmış bir dildir. Rumın dili isə Hind-Avropa dil ailəsinin Roman qrupuna aid olub, flektiv (fusional) quruluşa malikdir. Bu iki fərqli dil sistemi arasında keyfiyyətli tərcümə işi yerinə yetirmək üçün tərcüməçidən yalnız lüğət ehtiyatı deyil, həm də hər iki dilin struktur və mədəni incəliklərinə dərindən bələd olmaq tələb olunur.
1. İltisaqilik və Flektivlik: Dil Tiplərinin Qarşıdurması
Azərbaycan dilinin əsasını iltisaqilik təşkil edir. Bu sistemdə söz kökləri dəyişməz qalır və qrammatik mənalar kökə ardıcıl şəkildə əlavə edilən şəkilçilər vasitəsilə ifadə olunur. Məsələn, "kitablarımızdan" sözündə "kitab" kökünə cəm (-lar), mənsubiyyət (-ımız) və çıxışlıq hal (-dan) şəkilçiləri ardıcıl bitişdirilmişdir. Rumın dilində ise qrammatik münasibətlər əsasən fleksiya vasitəsilə, yəni sözün daxildən dəyişməsi, müxtəlif köməkçi sözlər və prepozisiyalar (sözönüləri) vasitəsilə tənzimlənir. Flektiv dillərdə bir şəkilçi eyni anda bir neçə qrammatik kateqoriyanı (məsələn, eyni anda həm cəm, həm cins, həm də halı) ifadə edə bilir. Bu struktur fərqi tərcüməçidən Azərbaycan dilindəki şəkilçi zəncirini rumın dilində analitik konstruksiyalara və prepozisiyalı birləşmələrə çevirməyi tələb edir.
2. Sintaktik Quruluşun Transformasiyası (SOV-dən SVO-ya)
Azərbaycan dili üçün xarakterik olan cümlə quruluşu subyekt-obyekt-feil (SOV - Mübtəda + Tamamlıq + Xəbər) modelinə əsaslanır. Yəni xəbər (feil) demək olar ki, həmişə cümlənin sonunda gəlir. Rumın dilində isə standart olaraq subyekt-feil-obyekt (SVO - Mübtəda + Xəbər + Tamamlıq) cümlə quruluşu hakimdir. Rumın dilində cümlə strukturu daha çevik olsa da, fikrin təbii şəkildə ifadə olunması üçün xəbərin mübtədadan dərhal sonra gəlməsi üstünlük təşkil edir. Məsələn, "Mən dünən maraqlı bir kitab oxudum" cümləsini rumın dilinə tərcümə edərkən söz ardıcıllığı tamamilə dəyişir: "Ieri am citit o carte interesantă" (Dünən oxudum bir kitab maraqlı). Gördüyümüz kimi, feil (am citit) tamamlıqdan (o carte) əvvələ keçir. Bu cür sintaktik yerdəyişmələr mətnin oxunaqlılığını və təbii strukturunu qorumaq üçün mütləqdir.
3. Qrammatik Cins Kateqoriyası və Uzlaşma Çətinlikləri
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası mövcud deyil. Həm insanlar, həm də cansız əşyalar üçün eyni əvəzliklər ("o") və qrammatik formalar tətbiq olunur. Rumın dilində isə qrammatik cins kateqoriyası olduqca güclüdür və üç cins müəyyən edilir: kişi (masculin), qadın (feminin) və orta cins (neutru). Rumın dilində təyinlər, artikllər, sifətlər və bəzi hallarda feillərin keçmiş zaman formaları (partisip) aid olduqları ismin cinsinə uyğun olaraq dəyişir və onunla uzlaşır. Azərbaycan dilindən rumın dilinə tərcümə edən mütəxəssis hər bir ismin rumın dilindəki cinsini dəqiq bilməli və cümlədəki digər elementləri bu cinsə uyğunlaşdırmalıdır. Məsələn, "masa" (masă) sözü rumın dilində qadın cinsindədir, "kitab" (carte) sözü qadın cinsindədir, "oğlan" (băiat) sözü isə kişi cinsindədir. Bu sözlərin qarşısında işlənən sifətlər və artikllər də həmin cinsə görə uzlaşmalıdır. Cins uzlaşmasında edilən ən kiçik səhv rumın dilli oxucu üçün mətnin süni və qeyri-peşəkar görünməsinə səbəb olur.
4. Artikllərin İstifadəsi və Müəyyənlik/Qeyri-müəyyənlik Məsələsi
Rumın dilini digər Roman dillərindən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri müəyyənlik artiklinin ismin sonuna bitişdirilməsidir (enklitik artikl). Digər qərb dillərindən fərqli olaraq, rumın dilində müəyyənlik artikli sözün əvvəlində deyil, sonunda yer alır. Məsələn, "copil" (uşaq) sözü müəyyənlikdə "copilul" (uşaq-ı/oğlan uşağı) şəklinə düşür. Qeyri-müəyyənlik artiklləri isə (un, o, niște) sözün əvvəlində yazılır. Azərbaycan dilində isə müəyyənlik kateqoriyası daha çox ismin təsirlik hal şəkilçisi (-ı, -i, -u, -ü) vasitəsilə və ya cümlədəki yeri ilə müəyyən edilir. Qeyri-müəyyənlik isə "bir" sayının köməyi ilə verilir. Tərcüməçi Azərbaycan mətnindəki konteksti diqqətlə təhlil etməli, hansı ismin müəyyənlikdə, hansının isə qeyri-müəyyənlikdə olduğunu taparaq rumın dilində müvafiq artikl formasını tətbiq etməlidir.
5. İsmin Halları və Sözönülərinin (Prepozisiyaların) Balansı
Azərbaycan dilində ismin 6 halı var və hər bir hal müvafiq sonluqlarla ifadə edilir. Rumın dilində də ismin halları saxlanılmışdır (Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ və Vokativ), lakin bu hallar latın dilində olduğu kimi zəngin deyil və qrammatik funksiyaların çoxu prepozisiyaların (sözönülərinin) üzərinə düşür. Məsələn, Azərbaycan dilindəki yerlik (-da) və çıxışlıq (-dan) halları rumın dilində əsasən prepozisiyalar vasitəsilə tərcümə olunur:
- Evdə – în casă (daxilində) və ya la casă (yanında)
- Evdən – de la casă və ya din casă
- Bakıya – la Baku (yönlük hal funksiyası rumın dilində "la" prepozisiyası ilə ifadə olunur)
6. Feilin Zamanları və Tərz Kateqoriyası
Azərbaycan dilində feillər çox zəngin şəkilçi sisteminə malikdir. Təkcə bir feil şəkilçisi ilə həm zamanı, həm tərzi, həm də növü (məlum, məchul, qayıdış və s.) ifadə etmək mümkündür. Rumın dilində isə feil sistemi dörd böyük konjuqasiya (təsnifat) qrupuna bölünür. Zaman sistemləri olduqca mürəkkəbdir; xüsusilə keçmiş zamanın bir neçə forması mövcuddur:
- Perfect compus: Bitmiş, konkret vaxtda baş vermiş hərəkətləri ifadə edir (Azərbaycan dilindəki şühudi keçmiş zamanla qismən üst-üstə düşür).
- Imperfect: Keçmişdə davam edən, təkrarlanan və ya fon təşkil edən hərəkətləri bildirir (Azərbaycan dilindəki nəqli keçmiş və ya davamedici keçmiş zaman formalarına yaxındır).
- Mai mult ca perfect: Keçmişdə baş vermiş başqa bir hərəkətdən əvvəl tamamlanmış hərəkətləri ifadə edir (uzaq keçmiş zaman).
7. Peşəkar Tərcüməçilər üçün Praktik Məsləhətlər
Azərbaycan dilindən rumın dilinə yüksək keyfiyyətli tərcümə həyata keçirmək üçün aşağıdakı metodoloji qaydalara riayət edilməsi tövsiyə olunur:
- Sözbəsöz tərcümədən qaçın: dillərin sintaktik strukturları fərqli olduğundan, cümləni tam şəkildə anlayıb rumın dilinin SVO modelinə uyğun olaraq yenidən qurmaq lazımdır.
- Prepozisiyaların düzgün seçilməsi: Azərbaycan dilindəki yönlük, yerlik və çıxışlıq hallarının kontekstdən asılı olaraq rumın dilində hansı prepozisiya (în, la, din, de la, pe, sub) ilə ifadə olunacağını diqqətlə təhlil edin.
- Cins uzlaşmasına nəzarət: Rumın dilində yazılan hər bir cümlədə isimlərlə sifətlərin, artikllərin və feil formalarının cins və kəmiyyət cəhətdən uzlaşmasını təkrar yoxlayın.
- Mədəni ekvivalentlik: Hər iki xalqın mədəniyyəti, adət-ənənələri fərqlidir. Frazeoloji birləşmələri və atalar sözlərini tərcümə edərkən hərfi tərcümədən yox, məna ekvivalentindən istifadə edin. Məsələn, Azərbaycan dilindəki bir çox deyimlərin rumın dilində tam fərqli sözlərlə ifadə olunan, lakin eyni mənanı verən qarşılıqları mövcuddur.
- Müasir tərcümə alətlərindən istifadə: Terminologiyanın vahidliyini qorumaq üçün CAT (Computer-Assisted Translation) proqramlarından və xüsusi lüğətlərdən istifadə etmək işin səmərəliliyini artırır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan dilindən rumın dilinə tərcümə həm dilçilik bilikləri, həm də yaradıcı yanaşma tələb edən intellektual bir fəaliyyətdir. Bu iki fərqli dil strukturunun xüsusiyyətlərini bilmək tərcüməçiyə hər iki dildə dəqiq, axıcı və təbii səslənən mətnlər yaratmağa imkan verir.