ʻO ka unuhi ʻana i nā manaʻo mai kekahi ʻōlelo a i kekahi, he hana ia e koi ana i ka ʻike hohonu i ka piliʻōlelo, ka hopuna leo, a me ka moʻomeheu o nā lāhui ʻelua. I ka wā e kamaʻilio ai no ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Malagasy, ke komo nei kākou i loko o kahi pōʻaiapili hoihoi loa. He mau ʻōlelo kēia i hoʻopili ʻia e ke koko o ka ʻohana ʻōlelo hoʻokahi—ʻo ia hoʻi ka ʻohana ʻAustronesia (Austronesian language family). ʻOiai he mau kaukani mile ka mamao ma waena o nā pae ʻāina ʻelua, ʻo Hawaiʻi ma ka Pākipika a me Madakasikara (Malagasy) ma ka Moana ʻIniana, he nui nā hiʻohiʻona piliʻōlelo a me nā huaʻōlelo like e hōʻike mai ana i ko lāua kumu hoʻokahi. Ma kēia ʻatikala, e kūkākūkā hohonu ʻia ka pilina o ia mau ʻōlelo, nā keʻehana o ka unuhi ʻana, nā pilikia maʻamau, a me nā manaʻo kōkua e holomua ai ka hana unuhi.
Ka Pilina Kumu o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Malagasy
He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i ka pilina piliʻōlelo ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malagasy i mea e maʻalahi ai ke kaʻina hana unuhi. No loko mai lāua ʻelua o ka lālā Malayo-Polynesian o ka ʻohana ʻAustronesia. Ma muli o kēia pilina kahiko, he nui nā huaʻōlelo kumu (cognates) i mālama ʻia i loko o nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ke kumu o kēia mau huaʻōlelo, he hoʻokahi nō ia, akā ua loli ka hopuna ma muli o nā kenekulia o ke kaʻawale ʻana.
Eia kekahi mau laʻana o nā huaʻōlelo like e hōʻike ana i kēia pilina:
- Lani (Hawaiʻi) a me Lanitra (Malagasy): Ua like loa ka manaʻo o kēia mau huaʻōlelo, ʻo ia hoʻi ka lewa a i ʻole kahi o ke ao.
- Iʻa (Hawaiʻi) a me Fia (Malagasy): Hōʻike kēia i ka loli ʻana o ka huapalapala 'f' o ka ʻōlelo Malagasy i ka ʻokina 'ʻ' a i ʻole ka 'h' ma nā ʻōlelo Polenekia.
- Lima (Hawaiʻi) a me Dimy (Malagasy): ʻO ka helu ʻelima ma ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻo ia ka "lima," a ma ka ʻōlelo Malagasy ʻo ia ka "dimy" (he pili pū kēia me ka huaʻōlelo no ka "lima" ma nā ʻōlelo ʻAustronesia ʻē aʻe).
- Ua (Hawaiʻi) a me Orana (Malagasy): Hōʻike kēia i ka wai e hāʻule mai ana mai ka lewa mai.
No ka mea unuhi, he waiwai nui kēia pilina no ka mea hiki ke ʻike ʻia ka manaʻo kumu o kekahi mau huaʻōlelo ma o ka hoʻohālikelike ʻana i nā aʻa huaʻōlelo. Akā naʻe, mai puni i nā huaʻōlelo he pakalaki (false friends)—nā huaʻōlelo i like ka hopuna akā ʻokoʻa loa ka manaʻo ma muli o ka ulu kaʻawale ʻana o nā ʻōlelo ʻelua.
Ke Kūkulu ʻAna o nā Hopunaʻōlelo: Ka Piliʻōlelo VSO a me ka VOS
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa i ka wā e unuhi ai mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Malagasy, ʻo ia ke ʻano o ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo (syntax). ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia e hahai ana i ke kaʻina VSO (Verb-Subject-Object) ma kona ʻano maʻamau. ʻO ia hoʻi, e hōʻike mua ʻia ka hana (verb), ukali ʻia e ka mea nāna ka hana (subject), a laila ka mea i hana ʻia (object).
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻōlelo Malagasy, kekahi o nā ʻōlelo kakaʻikahi o ka honua e hoʻohana ana i ke kaʻina VOS (Verb-Object-Subject). Ma kēia ʻano, hoʻomaka ka hopunaʻōlelo me ka hana, ukali ʻia e ka mea i hana ʻia, a ma ka hopena loa ka mea nāna ka hana. E nānā kākou i kēia laʻana ma lalo nei:
- ʻŌlelo Hawaiʻi (VSO): Hana (V) ka manu (S) i ka pūnana (O).
- ʻŌlelo Malagasy (VOS): Manamboatra (V) akany (O) ny vorona (S).
I ka wā e unuhi ai mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e makaʻala loa i kēia neʻe ʻana o ka mea nāna ka hana (subject) i ka hopena o ka hopunaʻōlelo Malagasy. Inā unuhi pololei ʻia me ka mālama ʻole i kēia kānāwai, e lilo ka hopunaʻōlelo i mea maopopo ʻole a i ʻole e hewa loa ke ʻano o ka piliʻōlelo ma ka ʻōlelo Malagasy.
Ka Manaʻo Kaona a me ka Hainteny: Ka Unuhi Moʻomeheu
ʻAʻole ka unuhi ʻana he hoʻololi wale nō i nā huaʻōlelo; he hoʻololi nō hoʻi ia i ka manaʻo hohonu a me ka moʻomeheu. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he koʻikoʻi ka manaʻo o ka kaona—kēlā manaʻo hūnā ʻia ma lalo o nā huaʻōlelo maʻamau. Pēlā nō ka moʻomeheu Malagasy; he koʻikoʻi ko lākou mau hainteny (nā mele a me nā ʻōlelo noʻeau i piha i nā manaʻo hūnā a me nā hoʻohālikelike poetic).
He mea paʻakikī loa ka unuhi ʻana i ke kaona Hawaiʻi i loko o ka ʻōlelo Malagasy. No laila, ʻaʻole hiki ke hoʻohana i ka unuhi huaʻōlelo-kahi-huaʻōlelo (literal translation). Eia nā hana i manaʻo ʻia e hana ai:
- E ʻimi i ka Equivalent Moʻomeheu: Inā hoʻohana ka text Hawaiʻi i kekahi ʻōlelo noʻeau e pili ana i ke kai a i ʻole ka makani, e hoʻāʻo ka mea unuhi e ʻimi i kekahi ʻōlelo noʻeau Malagasy e hōʻike ana i kēlā manaʻo like ma o kā lākou pilina me ko lākou ʻāina a me ko lākou kaiāulu.
- E Wehewehe i ka Manaʻo: Inā ʻaʻohe huaʻōlelo a i ʻole ʻōlelo noʻeau kūpono, he mea pono ke kākau ʻana i kahi wehewehe pōkole i loko o ka hopunaʻōlelo i mea e maopopo ai i ka poʻe heluhelu Malagasy ka manaʻo hohonu o ka ʻōlelo Hawaiʻi.
- Ka Mālama i ka Hanohano o ka ʻŌlelo: Pono e mālama ʻia ka leo hanohano a me ke kaila palapala o ka ʻōlelo kumu. Ua piha nā ʻōlelo ʻelua i ka hōʻihī a me ka mahalo i nā kūpuna, no laila pono e ʻike ʻia kēlā mehana ma ka unuhi hope loa.
Ke Koʻikoʻi o nā Kaha Kuhikuhi a me nā Hōʻailona Hopuna Leo
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he koʻikoʻi ke kuleana o ke kahakō a me ka ʻokina. ʻO ka ʻokina (ʻ), he konesane ia e hoʻokaʻawale ana i ka hopuna leo, a ʻo ke kahakō (ā) he kaha ia e hoʻolōʻihi ana i ka leo o ka woela. Inā waiho ʻia kēia mau kaha, hiki ke loli loa ka manaʻo o ka huaʻōlelo (no laila he ʻokoʻa ka "kau" mai ka "kāu" a me ke "kaʻu").
Ma ka ʻōlelo Malagasy, ʻaʻohe ʻokina a kahakō paha, akā he mau kaha kōkua ko lākou e like me ke kaha koʻikoʻi (accent mark) e hōʻike ana i kahi e koʻikoʻi ai ka hopuna leo ma luna o kekahi woela. Aia pū kekahi mau kānāwai no ka hopuna o nā woela ma ka hopena o ka huaʻōlelo. No laila, i ka wā e unuhi ai ka mea unuhi i nā inoa a i ʻole nā huaʻōlelo Hawaiʻi i loko o ka palapala Malagasy, he mea pono e noʻonoʻo e pili ana i ka pehea e kākau ai i kēia mau huaʻōlelo i hiki i ka poʻe Malagasy ke puana kūpono iā lākou. ʻO ka pinepine, hoʻohana ʻia ka hoʻololi huaʻōlelo (transliteration) e like me ka hoʻololi ʻana i ka "Kamehameha" i "Kamihamiha" a i ʻole kekahi ʻano kokoke i ka hopuna leo maoli o ka ʻōlelo kumu.
Nā Manaʻo Kōkua a me nā Kumu Waiwai no nā Mea Unuhi
I mea e kūleʻa ai ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Malagasy, eia kekahi mau manaʻo kōkua kūpono loa:
- E Aʻo i ka Piliʻōlelo Hoʻohālikelike: He mea kōkua nui ka heluhelu ʻana i nā puke e pili ana i ka piliʻōlelo hoʻohālikelike o nā ʻōlelo ʻAustronesia. Kōkua kēia i ka ʻike ʻana i nā mamana piliʻōlelo like a me ka hoʻomaopopo ʻana i ka hoʻololi ʻana o nā kānāwai piliʻōlelo.
- E Hoʻohana i nā Kumu Puke Kūpono: ʻOiai ʻaʻohe puke wehewehe ʻōlelo pololei mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Malagasy, hiki ke hoʻohana i ka ʻōlelo Pelekania a i ʻole ka ʻōlelo Palani i alahaka ma waena o nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ka hoʻohana pū ʻana i ka puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi-Pelekania a me ka puke wehewehe ʻōlelo Malagasy-Pelekania/Palani kekahi ala maikaʻi loa e loaʻa ai ka manaʻo kūpono.
- E Nīnau i ka Poʻe Mānaleo: He waiwai hiki ʻole ke kūʻai ʻia ka pilina me nā mānaleo (native speakers) o nā ʻōlelo ʻelua. Hiki iā lākou ke hōʻoia i ka pololei o ka leo a me ke kaona o ka unuhi ʻana i hiki ʻole ke loaʻa ma loko o nā puke.
- E Mālama i ke Pōʻaiapili: He mau ʻōlelo pili pōʻaiapili nui loa ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Malagasy. Mai unuhi wale i hoʻokahi huaʻōlelo me ka nānā ʻole i ka ʻōlelo a pau. He mea nui ka heluhelu ʻana i ka paukū holoʻokoʻa ma mua o ka hoʻomaka ʻana e unuhi.
Ma o kēia mau keʻehana a me ka hoʻomaopopo ʻana i ko kākou pilina koko a me ko kākou moʻomeheu like ma ke ʻano he mau kānaka o ka Moana, hiki iā kākou ke kūkulu i nā alahaka ikaika o ka ʻike ma waena o Hawaiʻi a me Madakasikara. ʻO ka unuhi ʻana ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, he hoʻolauleʻa maoli ia i ke ola o ka ʻohana ʻōlelo ʻAustronesia.