Þýðingar á milli íslensku og hebresku teljast til flóknari verkefna á sviði þýðingafræðinnar. Hér er um að ræða tvö tungumál sem tilheyra gjörólíkum málaættum; íslenska er germanskt tungumál af indóevrópskum uppruna en hebreska er semískt mál af afróasískum uppruna. Þessi ólíki uppruni birtist í gerólíkri málfræði, setningagerð, ritkerfi og menningarlegum bakgrunni. Til þess að ná fram hágæða þýðingu þarf þýðandinn ekki aðeins að ná tökum á orðunum sjálfum, heldur einnig að skilja djúpt þær kerfislægu breytingar sem eiga sér stað þegar hugsun er flutt á milli þessara ólíku heima.
Ritkerfið og tæknilegar áskoranir: Hægri til vinstri
Fyrsta og augljósasta áskorunin þegar þýtt er úr íslensku yfir í hebresku tengist ritkerfinu. Íslenska notar latneska stafrófið og er skrifuð frá vinstri til hægri, en hebreska notar eigið stafróf og er skrifuð frá hægri til vinstri (RTL – Right-to-Left). Þessi munur hefur veruleg áhrif á skipulag texta og tæknilega vinnslu.
- Útlitsgerð og hönnun (Desktop Publishing): Þegar texti er fluttur yfir í hebresku breytist öll áttavitun skjala. Þetta á við um línujöfnun, staðsetningu mynda, töflur og jafnvel röðun dálka.
- Blandaður texti (BiDi): Ef textinn inniheldur tölur, nöfn á latnesku letri eða erlend hugtök sem ekki eru þýdd, þarf að tryggja að tvíátta textavinnsla (Bidirectional text) sé rétt stillt í þýðingarhugbúnaði svo textinn ruglist ekki.
- Sérstafir og greinarmerki: Spurningarmerki og önnur greinarmerki snúa öðruvísi eða eru staðsett á öðrum stöðum í hebreskum setningum, sem krefst mikillar nákvæmni við lokafrágang.
Málfræðilegur munur: Beygingarkerfi gegn rótarkerfi
Íslenska er þekkt fyrir flókið beygingarkerfi sitt með fjórum föllum (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall), þremur málfræðilegum kynjum og mismunandi beygingarflokkum nafnorða, lýsingarorða og sagna. Hebreska starfar hins vegar á allt öðrum grunni sem byggist á rótarkerfi (Hebreska: shoresh).
Í hebresku eru flest orð mynduð út frá samhljóðarót, sem oftast samanstendur af þremur (stundum fjórum) bókstöfum. Þessum rótum er síðan stungið inn í ákveðin kerfi eða mynstur (Binyanim fyrir sagnir og Mishkalim fyrir nafnorð) til að búa til mismunandi orðflokka, beygingar og merkingar. Fyrir vikið þarf þýðandinn að skilja hvernig íslensk málfræðileg hugtök eins og forsetningarstýring og fallbeyging eru leyst í hebresku með forskeytum (t.d. bókstöfunum Bet, Lamed, Mem, sem virka sem forsetningar) og réttu vali á sagnamynstri.
Málfræðilegt kyn og persónufornöfn
Bæði íslenska og hebreska nota málfræðilegt kyn, en útfærslan er ólík og getur valdið vandræðum í þýðingum. Íslenska hefur þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) á meðan hebreska hefur aðeins tvö (karlkyn og kvenkyn). Hvorugkynið í íslensku þarf því alltaf að aðlagast karlkyni eða kvenkyni í hebresku, sem krefst samhengisgreiningar.
Auk þess er hebreska mun kynbundnari þegar kemur að ávörpum og sagnbeygingum:
- Sagnir beygjast eftir kyni: Í hebresku beygjast sagnir í annarri og þriðju persónu eftir kyni þess sem talar eða þess sem talað er við. Þetta þýðir að setningin „Hvað ertu að gera?“ verður þýdd á ólíkan hátt eftir því hvort verið er að tala við karlmann (Ma ata ose?) eða konu (Ma at osa?). Ef íslenski frumtextinn tilgreinir ekki kyn viðmælandans þarf þýðandinn annaðhvort að finna það út úr samhenginu eða umorða setninguna á hlutlausan heiðarlegan hátt.
- Persónufornöfn í fleirtölu: Hebreska greinir á milli karlkyns og kvenkyns í fleirtölu („þið“ verður annaðhvort „atem“ eða „aten“). Íslenskt hvorugkyn í fleirtölu (t.d. þau) fellur yfirleitt undir karlkyn í hebresku ef hópurinn er blandaður, en mikilvægt er að gæta fyllstu nákvæmni þegar eingöngu er talað um kvenkyns hópa.
Tíðakerfi sagna og ásýnd
Tíðakerfi íslenskunnar er ríkt af beygingarformum og hjálparsögnum til að tjá nákvæma tímasetningu og ásýnd (t.d. nútíð, þátíð, nuðliðin tíð, þáliðin tíð, viðtengingarháttur). Hebreska hefur hins vegar mun einfaldara kerfi hvað varðar hreinar tíðir (nútíð, þátíð og framtíð). Nútíðin í hebresku er í raun lýsingarorðalegt form (Participle) sem beygist aðeins í kyni og tölu, en ekki í persónu.
Þessi einföldun þýðir að þýðandinn þarf oft að treysta á samhengi og atviksorð til að miðla þeim blæbrigðum sem íslenskar sagnir tjá sjálfkrafa, svo sem muninum á milli þess að gera eitthvað reglulega eða vera að gera það nákvæmlega á þessari stundu.
Menningarleg staðfæring og orðatiltæki
Að þýða snýst ekki aðeins um að skipta út orðum heldur að flytja menningu. Íslensk menning er mótuð af norrænum hefðum, náttúruöflum, snjó, kulda og einangrun. Hebresk menning er aftur á móti rækilega bundin sögu Miðausturlanda, Miðjarðarhafslífi og trúarlegum gyðinglegum hefðum.
Dæmi um áskoranir í staðfæringu:
- Veðurfar og náttúra: Íslensk orð yfir snjó, frost eða sérstök náttúrufyrirbæri eins og „heiðríkja“ eða „skúraveður“ eiga sér oft engar beinar samsvaranir í hebresku. Þýðandinn þarf að lýsa fyrirbærinu frekar en að þýða það beint.
- Trúarlegur bakgrunnur: Hebreska er hlaðin biblíulegum og trúarlegum vísunum sem eru hluti af daglegu máli. Að sama skapi hefur íslenskan kristinn bakgrunn ásamt áhrifum úr norrænni goðafræði. Þegar þýtt er á milli þarf að gæta þess að menningarlegar vísanir glatist ekki eða verði óskiljanlegar fyrir markhópinn.
- Orðatiltæki og myndmál: Íslensk orðatiltæki eins og „að leggja höfuðið í bleyti“ eða „það er rúsínan í pylsuendanum“ má alls magnetism þýða orðrétt. Þýðandinn verður að finna sambærilegt hebreskt myndmál sem flytur sömu merkingu á eðlilegan hátt.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til þess að tryggja að þýðing úr íslensku yfir í hebresku verði sem best, ættu þýðendur að fylgja þessum lykilráðum:
- Skilgreindu markhópinn: Ákvarðaðu hvort textinn eigi að vera á formlegri hebresku (sem oft notar flóknari setningagerð og klassískari orðaforða) eða nútímalegu talmáli, sérstaklega þar sem munurinn á rituðu og töluðu máli í Ísrael getur verið talsverður.
- Notaðu tvítyngdar orðabækur með varúð: Þar sem fáar beinar orðabækur eru til á milli íslensku og hebresku þurfa þýðendur oft að nota ensku sem millilið. Gættu þess að þessi milliliður breyti ekki merkingu orðanna eða glati mikilvægum blæbrigðum.
- Gefðu gaum að RTL uppsetningu snemma í ferlinu: Prófaðu útlit textans í endanlegu skjali eða á vefsíðu eins fljótt og auðið er til að forðast tæknilegt klúður með leturgerðir og greinarmerki.
- Lestu yfir með aðstoð móðurmálshafa: Texti sem hljómar málfræðilega réttur getur samt virkað óeðlilegur í eyrum innfæddra. Að láta hebreskan móðurmálshafa lesa yfir þýðinguna tryggir að flæðið sé náttúrulegt og menningarlega viðeigandi.