Þegar kemur að því að brúa bilið á milli tveggja gjörólíkra tungumála og menningarheima er þýðing úr íslensku yfir í tagalog (filippseysku) einhver áhugaverðasta og flóknasta áskorun sem þýðandi getur tekið að sér. Íslenska er norðurgermanskt beygingarmál með djúpar rætur í fornnorrænu, á meðan tagalog tilheyrir ástrónesísku málaættinni og einkennist af flóknu kerfi forskeyta, viðskeyta og innskota ásamt einstöku sagnáherslukerfi. Til þess að tryggja nákvæmni og gæði í þýðingum á milli þessara mála þarf meira en bara orðabók; það krefst djúps skilnings á málfræðilegum strúktúr og menningarlegu samhengi beggja landa.
Málfræðilegur munur og uppbygging setninga
Stærsta áskorunin við að þýða á milli íslensku og tagalog liggur í gerð og uppbyggingu setninga. Íslenska notar yfirleitt orðaröðina Frumlag-Sögn-Andlag (SVO) þótt hún sé nokkuð sveigjanleg vegna fallbeyginga nafnorða. Tagalog notar hins vegar oftast Sögn-Frumlag-Andlag (VSO) eða Sögn-Andlag-Frumlag sem grunnorðaröð. Þetta þýðir að þegar þýtt er úr íslensku þarf að endurskipuleggja setninguna algerlega til að hún hljómi náttúrulega á tagalog.
Að auki er íslenska þekkt fyrir flókið beygingakerfi sitt. Nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og einkennast einnig af mismunandi beygingarflokkum lýsingarorða og sagna. Tagalog hefur ekki fallbeygingar í sömu merkingu og íslenska, og nafnorð breytast ekki eftir kyni. Í stað þess notar tagalog sérstakar málfræðilegar agnir (e. markers) eins og ang, ng, og sa til að sýna hlutverk nafnorða í setningunni. Þetta krefst þess að þýðandinn greini nákvæmlega setningarhlutverkin í íslenska textanum áður en hann velur réttu agnirnar á tagalog.
Sagnáherslukerfið í tagalog (Focus System)
Eitt sérstæðasta einkenni tagalog er hið svokallaða áherslukerfi sagna (oft kallað "Austronesian alignment" eða "focus system"). Í þessu kerfi er sögnin beygð með afskeytum (forskeytum, innskotum eða viðskeytum) til að gefa til kynna hvert hlutverk þess nafnorðs er sem er í brennidepli setningarinnar (merkt með ang). Þetta getur verið gerandinn (actor focus), þolandinn (object focus), staðurinn (locative focus), eða tækið sem notað er (instrumental focus).
Í íslensku sýnum við þetta oft með virkri eða óvirkri rödd (þolmynd) eða með því að breyta orðaröð og áherslu í framburði. Sem dæmi:
- Gerendaáhersla: Íslenska setningin „Ég borðaði mangóið“ verður á tagalog Kumain ako ng mangga (þar sem áherslan er á gerandann „ég“).
- Þolendaáhersla: Íslenska setningin „Mangóið var borðað af mér“ eða einfaldlega „Ég borðaði mangóið (með áherslu á mangóið)“ verður Kinain ko ang mangga (þar sem áherslan er á mangóið).
Fyrir íslenskan þýðanda er mikilvægt að átta sig á því hver er aðalatriðið eða brennidepillinn í íslensku setningunni til að geta valið rétta sagnbeygingu á tagalog. Rangt val á sagnáherslu getur gert þýðinguna stirðbusalega eða jafnvel breytt merkingu setningarinnar.
Menningarleg staðfæring og kurteisisstig
Önnur mikilvæg hlið á þýðingu úr íslensku yfir í tagalog er menningarlegur munur á tjáningu. Íslenskt samfélag er frekar óformlegt og jafnréttissinnað, sem endurspeglast í málinu. Íslendingar þéra nánast aldrei og nota beint og milliliðalaust mál. Filippseysk menning er hins vegar mjög stigveldissinnuð og leggur mikla áherslu á virðingu gagnvart eldra fólki og yfirboðurum.
Í tagalog er þetta leyst með því að nota kurteisisorðin po og opo, ásamt því að nota fleirtölufornafn (kayo í stað ikaw) þegar talað er við einhvern af virðingu. Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn að meta samhengið:
- Er verið að þýða viðskiptabréf?
- Er textinn ætlaður almenningi eða sérstökum aldurshópi?
- Á að nota formlegt eða óformlegt málfar?
Ef íslenskt viðskiptaerindi er þýtt beint yfir á tagalog án þess að bæta við viðeigandi kurteisisorðum, getur það virkað dónalegt eða yfirgangssamt á filippseyskan lesanda. Að sama skapi verður að gæta þess að ofhlaða textann ekki af kurteisisorðum ef um er að ræða nútímalegan og frjálslegan texta.
Orðaforði og myndlíkingar
Vegna ólíkra umhverfisaðstæðna og sögu hafa bæði málin þróað með sér einstakan orðaforða sem getur verið erfitt að þýða beint. Íslenska á fjölda orða yfir snjó, ís, veðurfar og landslag sem eiga sér enga hliðstæðu í hitabeltisloftslagi Filippseyja. Á sama hátt hefur tagalog mörg orð yfir mismunandi stig hrísgrjónaræktunar, suðu og matreiðslu á hrísgrjónum (t.d. palay, bigas, kanin, bahaw) sem á íslensku myndu einfaldlega þýðast sem „hrísgrjón“.
Auk þess hefur tagalog veruleg áhrif frá spænsku og ensku vegna nýlendutímans. Mörg nútímaleg hugtök á tagalog eru tekin beint úr ensku (oft kölluð Taglish) eða spænsku, á meðan Íslendingar hafa fylgt strangri nýyrðastefnu. Þýðandi þarf að ákveða hvort hann eigi að nota hreint tagalog (sem getur stundum hljómað of hátíðlegt eða úrelt) eða leyfa enskuskotin orð sem eru almennt notuð í daglegu tali á Filippseyjum.
Gagnleg ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að ná sem bestum árangri þegar þýtt er úr íslensku yfir í tagalog er mælt með eftirfarandi vinnubrögðum:
- Greindu samhengið og lesendahópinn: Ákvarðaðu kurteisisstigið (formlegt vs. óformlegt) og hvort mælt sei með notkun lánsorða.
- Forðastu orðrétta þýðingu: Vegna ólíkrar orðaraðar og málfræðistrúktúrs verður að brjóta setningar upp og endurbyggja þær á forsendum tagalog.
- Fylgstu með sagnáherslunni: Gakktu úr skugga um að rétta afskeytið sé notað á sögnina til að beina athyglinni að réttum hluta setningarinnar.
- Leitaðu ráða hjá móðurmálshafa: Texti getur verið málfræðilega réttur en samt hljómað óeðlilega. Móðurmálshafi getur lagfært blæbrigði málsins svo það hljómi náttúrulega.
Að lokum má segja að þýðing á milli íslensku og tagalog sé brú á milli tveggja heima. Með því að virða sérstöðu beggja mála og málfræðilega uppbyggingu þeirra er hægt að skila texta sem er ekki aðeins nákvæmur heldur einnig menningarlega viðeigandi og grípandi fyrir lesendur á Filippseyjum.