Котормо иши — бул жөн гана бир тилдеги сөздөрдү экинчи тилге механикалык түрдө алмаштыруу эмес, бул эки башка маданияттын, дүйнө таанымдын жана ой жүгүртүү системасынын ортосундагы көпүрө. Бул контекстте, Борбордук Азиянын көчмөн маданиятын жана түрк тилдер үй-бүлөсүн чагылдырган кыргыз тилинен Индонезиянын Ява аралындагы отурукташкан, дыйканчылык жана байыркы сарай маданиятына негизделген, австронезия тилдер үй-бүлөсүнө кирген ява тилине которуу өзгөчө татаал жана кызыктуу процесс болуп саналат. Бул макалада кыргыз тилинен ява тилине которуунун негизги синтаксистик, грамматикалык жана маданий өзгөчөлүктөрү, ошондой эле котормочулар туш болгон негизги кыйынчылыктар жана аларды чечүү жолдору каралат.
Синтаксистик трансформация: SOV структурасынан SVO структурасына өтүү
Кыргыз тили жана ява тили синтаксистик түзүлүшү боюнча эки башка типке кирет. Бул айырмачылык сүйлөмдөгү сөздөрдүн орун алуу тартибинде ачык көрүнөт:
- Кыргыз тили (SOV): Кыргыз тилинде сүйлөмдүн стандарттык түзүлүшү "Субъект + Объект + Этиш" схемасы боюнча курулат. Маселен: "Асан кат жазды". Мында сүйлөмдүн маанисин жыйынтыктоочу этиш ар дайым сүйлөмдүн аягында келет.
- Ява тили (SVO): Ява тилинде болсо, синтаксистик түзүлүш көбүнчө "Субъект + Этиш + Объект" (SVO) тартибине баш ийет. Жогорудагы сүйлөм ява тилинде төмөнкүдөй түзүлөт: "Asan nulis layang".
Бул айырмачылык котормочудан жөнөкөй гана сөз алмаштырууну эмес, сүйлөмдүн структурасын толугу менен кайра курууну талап кылат. Эгерде кыргыз тилиндеги узун жана татаал сүйлөмдөр ява тилине ошол бойдон которулса, анда ява тилдүү окурман үчүн мааниси түшүнүксүз же жасалма угулуп калат. Мындан сырткары, кыргыз тилине мүнөздүү болгон чакчыл жана сын-атоочтук түрмөктөр ява тилинде тиешелүү байланыштыргыч сөздөр же өзүнчө көмөкчү сүйлөмдөр аркылуу берилиши керек.
Кыргыз тилиндеги жандоочтордун (менен, үчүн, кийин ж.б.) орду да маанилүү. Кыргыз тилинде алар сөздөн кийин келсе, ява тилинде предлогдор (karo, kanggo, sawise ж.б.) сөздүн алдында колдонулат. Мисалы, "досум менен" деген айкалыш ява тилинде "karo kancaku" (менен + досум) болуп өзгөрөт. Бул синтаксистик өзгөрүүлөр котормонун табигыйлыгын камсыз кылууда башкы ролду ойнойт.
Ява тилиндеги социалдык-лингвистикалык даражалар (Сылыктык деңгээлдери)
Ява тилинин эң уникалдуу жана ошол эле учурда эң татаал өзгөчөлүгү — бул анын бай социалдык-лингвистикалык сылыктык системасы (Speech Registers) болуп саналат. Тилдин бул өзгөчөлүгү сүйлөшүп жаткан адамдардын жашына, социалдык статусуна жана жакындык мамилесине жараша лексиканын толук өзгөрүшүн талап кылат. Ява тилинде негизинен үч деңгээл бар:
- Ngoko (Нгоко): Расмий эмес, күнүмдүк сүйлөшүү тили. Бул деңгээл курбу-курдаштар, жашы кичүүлөр же үй-бүлө мүчөлөрү менен сүйлөшүүдө колдонулат.
- Krama Lugu (Крама Лугу): Орточо сылыктык деңгээли. Бул расмий шарттарда же бири-бирин жакшы тааныбаган адамдардын ортосунда колдонулат.
- Krama Alus (Крама Алус): Эң жогорку сылыктык жана урматтоо деңгээли. Жашы улуу адамдарга, жетекчилерге же жогорку статустагы инсандарга кайрылууда колдонулат.
Бул сылыктык даражалары сүйлөмдөгү жөнөкөй гана мүчөлөрдү эмес, негизги сөздөрдү (этиштерди, зат атоочторду) толугу менен өзгөртөт. Мисалы, кыргыз тилиндеги "Суу ич" же "Суу ичиңиз" деген сөздөрдү ява тилине которууда төмөнкүдөй вариациялар келип чыгат:
- Нгоко деңгээлинде (досуңузга): "Ombe banyu" (ombe — ичүү, banyu — суу).
- Крама деңгээлинде (сыйлуу адамга): "Ngunjuk toya" (ngunjuk — ичүү/сылык, toya — суу/сылык).
Кыргыз тилинде сылыктык негизинен "сен" жана "сиз" ат атоочтору жана этиштин мүчөлөрү аркылуу берилгендиктен, котормочу кыргыз тилиндеги тексттин контекстин абдан кунт коюп талдап чыгышы керек. Сүйлөп жаткан каармандардын ортосундагы мамилени туура аныктамайынча, ява тилине так жана табигый которуу мүмкүн эмес. Туура эмес тандалган сылыктык деңгээли ява маданиятында одоно ката же сыйлабастык катары кабыл алынышы ыктымал.
Агглютинация жана этиштин категориялары
Кыргыз тили агглютинативдүү тил катары сөз жасоодо жана сөз өзгөртүүдө мүчөлөрдүн ырааттуу тизилишине таянат. Ява тили да белгилүү бир деңгээлде аффикстерди (префикстер, инфикстер, суффикстер жана циркумфикстер) колдонот, бирок алардын иштеши түрк тилдеринен олуттуу айырмаланат. Өзгөчө этиш системасындагы айырмачылыктар чоң кыйынчылыктарды жаратат.
Ява тилинде активдүү жана пассивдүү кыймыл-аракетти билдирүү өтө өнүккөн. Кыргыз тилине караганда ява тилинде пассивдүү сүйлөм түзүлүштөрү алда канча табигый жана жыш колдонулат. Мисалы, кыргызча "Бул китепти мен окудум" дегенди ява тилинде пассивдүү формада "Buku iki takwaca" (Китеп бул мен тарабынан окулду) деп айтуу стилистикалык жактан туурараак болот. Котормочу кыргыз тилиндеги активдүү сүйлөмдөрдү механикалык түрдө ява тилине которо бербей, ява тилинин стилистикалык нормаларына ылайык пассивдүү формага айландырууну билиши керек.
Ошондоо эле, кыргыз тилиндеги чактардын (өткөн чак, учур чак, келер чак) бай системасы ява тилинде атайын убакыт көрсөткүч сөздөр аркылуу берилет. Ява этиштери чак боюнча өзгөрбөйт. Мисалы, "бардым", "баратам", "барам" деген этиштер ява тилинде негизги этишке кошумча убакытты билдирген сөздөрдү (wis — буга чейин, lagi — азыр/учурда, bakal — келечекте) кошуу аркылуу которулат:
- Кыргызча: "Мен бардым" -> Явача: "Aku wis lunga" (Мен буга чейин бардым).
- Кыргызча: "Мен баратам" -> Явача: "Aku lagi lunga" (Мен азыр баратам).
- Кыргызча: "Мен барам" -> Явача: "Aku bakal lunga" (Мен келечекте барам).
Маданий реалияларды (Лексикалык лакуналар) адаптациялоо
Маданий лексиканы которуу — бул кыргыз тилинен ява тилине которуудагы эң негизги сыноолордун бири. Кыргыз маданияты Борбордук Азиянын бийик тоолуу жаратылышына, жайлоо турмушуна жана мал чарбачылыгына негизделсе, ява маданияты тропикалык аралдын шарттарына, күрүч өстүрүү (sawah) маданиятына жана терең иерархиялык сарай салттарына негизделген.
Кыргыз тилине гана мүнөздүү болгон төмөнкү сөздөр ява тилинде түз эквивалентке ээ эмес:
- Боз үй: Бул түшүнүктү ява тилине түз которуу мүмкүн эмес. Котормочу аны "yurt" (эл аралык термин) катары калтырып, шилтемеде "көчмөндөрдүн тегерек кийиз үйү" (omah felt bunder khas wong nomad) деп түшүндүрмө бериши керек.
- Кымыз: Бул суусундукту жөн эле "сүт" же "алкоголь" деп которуу туура эмес. Ал үчүн "susu jaran sing difermentasi" (ачытылган бээ сүтү) деген сыпаттама котормо колдонулат.
- Жайлоо: Муну жөнөгөй "жайыт" (suket) деп которуу сөздүн маданий маанисин жоготот. Аны "отоо чөптүү тоодогу жайкы жайыт" (ara-ara suket ing pegunungan kanggo mangsa panas) деп сыпаттоо зарыл.
Экинчи жагынан, ява тилиндеги "Gamelan" (салттуу музыкалык аспаптар ансамбли), "Batik" (кездемеге сүрөт тартуу өнөрү) же күрүчтүн өсүү этаптарына байланыштуу ондогон ар башка аталыштар (pari, gabah, beras, sego — мунун баары кыргыз тилинде жөн гана "күрүч" же "акшоола" деп берилиши мүмкүн) кыргыз тилине которгондо маанилик жактан кысылып калат. Мындай учурларда котормочу контекстке жараша түшүндүрмө котормону же маданий алмаштыруу ыкмасын тандап алууга тийиш.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер жана сунуштар
Кыргыз тилинен ява тилине сапаттуу которууну камсыз кылуу үчүн төмөнкү эрежелерди жана кеңештерди колдонуу сунушталат:
- Контексттик баалоо жүргүзүңүз: Которууну баштоодон мурун тексттин стилин (көркөм, расмий, техникалык) аныктап алыңыз. Каармандардын ортосундагы мамилени изилдеп, ява тилиндеги ылайыктуу сылыктык деңгээлин (Ngoko же Krama) алдын ала тандаңыз.
- Синтаксисти эркин трансформациялаңыз: Кыргыз сүйлөмүндөгү этиштерди ява тилине которууда ортодогу позицияга жылдырыңыз. Сүйлөмдү өтө узун кылбай, окурманга жеңил түшүнүктүү болушу үчүн бир нече кыска сүйлөмдөргө бөлүп которуңуз.
- Шилтемелерди жана сыпаттамаларды колдонуңуз: Маданий терминдерди транслитерация жолу менен берип (мисалы, "Kumis" же "Yurt"), тексттин алдына же артына кыскача түшүндүрмө шилтемелерди жазыңыз. Бул окурманга маданий контекстти толук сезүүгө жардам берет.
- Пассивдүү структураларды туура пайдаланыңыз: Ява тилиинин стилистикалык өзгөчөлүгүнө ылайык, биринчи жактан айтылган сөздөрдү пассивдүү формага өзгөртүүдөн тартынбаңыз. Бул котормонун табигый угулушун шарттайт.
- Кош тилдүү адистердин редакциясын колдонуңуз: Котормо даяр болгондон кийин, аны эне тили ява тили болгон жана түрк тилдеринин өзгөчөлүгүн түшүнгөн редакторго текшертиңиз. Бул стилистикалык мүчүлүштүктөрдү өз убагында оңдоого мүмкүндүк берет.
Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен ява тилине которуу — бул терең лингвистикалык билимди гана эмес, эки элдин маданиятын, тарыхын жана жашоо образын кылдат түшүнүүнү квалификациялаган чыгармачылык процесс. Туура синтаксистик трансформация, социалдык деңгээлдерди так тандоо жана маданий реалияларды ийгиликтүү адаптациялоо гана окурмандарга сапаттуу жана табигый котормону тартуулоого жол ачат.