Fampidirana ny Siansa Fandikan-teny eo amin'ny Malagasy sy ny Chichewa
Ny fandikan-teny eo amin'ny teny malagasy sy ny teny chichewa dia hetsika ara-tsiansa sy ara-kolontsaina lehibe izay mampifandray ny faritry ny ranomasimbe Indiana sy ny faritry ny firenena aty Afrika Atsimo sy Andrefana. Ny teny malagasy, izay anisan'ny fianakaviam-piteny Aostroneziana, dia miavaka tanteraka amin'ny teny chichewa (na teny nyanja), izay ao anatin'ny fianakaviam-piteny Banto. Ity fahasamihafana ara-tarika ity dia miteraka olana maro ho an'ny mpandika teny, na eo amin'ny lafiny rafitry ny fehezanteny, na eo amin'ny lafiny morphology, na eo amin'ny lafiny kolontsaina. Ny fahatakarana ny nuance sy ny pitsopitsony ara-pitenenana amin'ireto fiteny roa ireto no fototra hahafahana manao fandikan-teny matihanina, mahitsy, ary manaja ny fomba fitenin'ny firenena tsirairay. Ity lahatsoratra ity dia manome fanadihadiana lalina sy torohevitra teknika hanampiana ireo mpandika teny hivoatra amin'ity sehatra ity.
Ny Olana eo amin'ny Rafitry ny Fehezanteny: Avy amin'ny VOS ho amin'ny SVO
Ny rafitra syntactique no fototry ny fahasamihafana eo amin'ny teny malagasy sy ny teny chichewa. Ny teny malagasy dia mampiasa ny rafitra Matoanteny-Fameno-Mpanao (VOS - Verb-Object-Subject) ho rafitra fototra. Ohatra, raha milaza isika hoe "Mamakivy ny vahoaka ny kolikoly", ny matoanteny ("mamakivy") no loha-fehezanteny, arahin'ny fameno ("ny vahoaka"), ary ny mpanao na ny lohahevitra ("ny kolikoly") no apetraka any amin'ny farany. Mifanohitra amin'izany, ny teny chichewa dia manaraka ny rafitra Mpanao-Matoanteny-Fameno (SVO - Subject-Verb-Object), izay rafitra mahazatra indrindra maneran-tany. Amin'ny teny chichewa, ilay fehezanteny ohatra teo ambony dia tsy maintsy ovaina rafitra ka ny lohahevitra ("ny kolikoly") no apetraka eo aloha, arahin'ny matoanteny ary faranana amin'ny fameno.
Ity fiovana ity dia mitaky fahamalinana avy amin'ny mpandika teny. Ny fandikana mivantana ny rafitra VOS ho amin'ny fiteny mampiasa SVO dia matetika miteraka tsy fifanarahana ara-paritra sy fehezanteny hafahafa vakina. Noho izany, ny mpandika teny dia tsy maintsy mahay mamakafaka ny anjara asan'ny teny tsirairay ao amin'ny fehezanteny malagasy alohan'ny hananganana ny fehezanteny vaovao amin'ny teny chichewa. Izany dia miantoka fa ny hafatra fototra dia tsy miova na dia miova aza ny filaharan'ny teny.
Ny Kilasin'Anarana sy ny Fifanarahana ara-Pitsipika amin'ny Teny Chichewa
Ny iray amin'ireo toetra mampiavaka ny teny banto toy ny chichewa dia ny fisian'ny kilasin'anarana (noun classes) maro. Misy kilasin'anarana miisa 18 eo ho eo ao amin'ny teny chichewa, ary ny anarana tsirairay dia miditra amin'ny kilasy iray manokana mifototra amin'ny toetrany (ohatra, ny kilasy voalohany sy faharoa dia natokana ho an'ny olombelona, ny kilasy fahatelo sy fahefana ho an'ny zavamaniry sy ny lohahevitra sasany, sns). Ny kilasy misy ny anarana dia mamaritra ny tovona tokony ampiasaina amin'ny mpamari-anarana, ny mpisolo tena, ary ny matoanteny mifandray aminy. Ity rafitra ity dia antsoina hoe "concordial agreement" na fifanarahana iraisana.
Amin'ny teny malagasy, tsy misy izany rafitra kilasin'anarana izany. Ny anarana dia tsy miova endrika na mifandray amin'olona na biby na zavatra amin'ny alalan'ny fitsipiky ny concordance. Noho izany, rehefa mandika teny avy amin'ny teny malagasy ho amin'ny teny chichewa, ny mpandika teny dia tsy maintsy mamantatra aloha ny toetran'ilay anarana amin'ny teny malagasy, misafidy ny kilasin'anarana mifanaraka aminy amin'ny teny chichewa, ary avy eo mampihatra ny tovona mifanaraka amin'izany amin'ny teny rehetra miaraka aminy ao amin'ny fehezanteny. Ny fahadisoana kely amin'ny fisafidianana ny kilasin'anarana na ny tovona dia mety hanimba ny rindra manontolon'ny lahatsoratra ary hahatonga azy ho sarotra takarina ho an'ny mpiteny teratany.
Ny Matoanteny sy ny Fanitarana Azy (Verbal Extensions)
Ny teny malagasy dia manana rafitra matoanteny saro-takarina mifototra amin'ny fitodiky ny fehezanteny (fitodika mpanao, atao, mpandray, sns) amin'ny alalan'ny fampiasana tovona sy tovana toy ny "mamp-", "man-", "-ina", ary "-ana". Ao amin'ny teny chichewa koa dia manana ny maha izy azy ny matoanteny satria fiteny agglutinative izy io. Ny matoanteny chichewa dia afaka mitondra singa maro miaraka: ny mariky ny lohahevitra, ny mariky ny fotoana, ny mariky ny fameno, ary ny fanitarana ny matoanteny (verbal extensions) izay manova ny dikan'ny matoanteny fototra.
Ireo fanitarana matoanteny ireo dia tovana ampidirina ao anatin'ny matoanteny mba hanehoana hevitra manokana. Ohatra amin'izany ny tovana mampita asa (causative extension "-its-" na "-ets-") izay mifanitsy amin'ny tovona "mampi-" amin'ny teny malagasy (ohatra: "mampatory" amin'ny malagasy dia mifanitsy amin'ny "gonetsa" amin'ny chichewa, avy amin'ny matoanteny fototra "gona" izay midika hoe matory). Misy koa ny tovana ho an'ny matoanteny iharan'ny asa (passive extension "-idw-" na "-edw-"), ny matoanteny ampiharina ho an'ny olon-kafa (applied extension "-ir-" na "-er-"), ary ny matoanteny mifamaly (reciprocal extension "-an-"). Ny mpandika teny dia tsy maintsy mahay mampifandray ireo fitodika malagasy amin'ireo fanitarana matoanteny chichewa mba hitazonana ny fahitsian'ny dikan-teny.
Ny Kolontsaina, ny Ohabolana, ary ny Fandikan-teny ara-Hevitra
Ny fandikan-teny mahomby dia tsy mijanona amin'ny fitsipiky ny fiteny fotsiny fa miitatra amin'ny tontolo ara-kolontsaina. Ny kolontsaina malagasy dia manan-karena amin'ny ohabolana sy ny fomba fiteny an'ohatra, izay matetika mifototra amin'ny fiainana ambanivohitra, ny fambolena, ary ny fifandraisana ara-tsosialy (toy ny fihavanana). Torak'izany koa, ny teny chichewa dia manana ny "Miyambi", izay ohabolana nentim-paharazana mitahiry ny fahendrena sy ny tantaran'ny vahoaka miteny chichewa.
Raha mandika ohabolana malagasy amin'ny alalan'ny fandikana ara-bakiteny (literal translation) ianao, dia ho very ny tena heviny. Ohatra, ny ohabolana hoe "Ny tondro tokana tsy mahazo koka" dia tsy tokony hadika ara-bakiteny momba ny tondro sy ny koka, fa tokony hotadiavina ny ohabolana chichewa mifanaraka amin'izany izay maneho ny maha-zava-dehibe ny firaisankina sy ny fiaraha-miasa, toy ny hoe "Chala limodzi silisenza mphika" (Ny rantsantanana tokana tsy mahazaka vilany). Ny fampiasana ny equivalence dynamique dia manampy amin'ny fitazonana ny lanjan'ny hafatra sy ny fihetseham-po tiana hampitaina amin'ny mpamaky.
Torohevitra sy Paikady ho an'ny Mpandika Teny Matihanina
Mba hahazoana vokatra tsara sy manara-penitra amin'ny fandikan-teny avy amin'ny teny malagasy ho amin'ny teny chichewa, dia soso-kevitra ny hanaraka ireto dingana manaraka ireto:
- Famakafakana ny lahatsoratra loharano: Vakio imbetsaka ny lahatsoratra malagasy mba hahatakarana ny hevitra ankapobeny, ny tonony, ary ny tanjon'ny mpanoratra alohan'ny hanombohana ny fandikana.
- Fisafidianana ny kilasin'anarana mety: Tandremo tsara ny fisafidianana ny kilasin'anarana amin'ny teny chichewa. Izany no miantoka ny fahitsian'ny concordance amin'ny fehezanteny manontolo.
- Fampiasana ny rafitra SVO amin'ny fomba voajanahary: Rehefa manoratra amin'ny teny chichewa, alao sary an-tsaina ny fomba fitenin'ny mpiteny teratany. Ialao ny rafitra sarotra loatra na ny fandikana mivantana ny firafitry ny teny malagasy.
- Fandalinana ny ohabolana sy ny kolontsaina: Manangona ohabolana chichewa sy fomba fiteny mahazatra mba hahafahana mampiasa azy ireny rehefa misy lahatsoratra malagasy mampiasa ohabolana na fomba fiteny sarotra adika mivantana.
- Jery todika miaraka amin'ny mpiteny teratany: Ny fiaraha-miasa amin'ny olona teratany miteny chichewa dia dingana lehibe. Izy ireo no afaka manome antoka fa ny lahatsoratra voadika dia tsy misy diso ary mifanaraka tsara amin'ny fomba fiteny ampiasaina andavanandro.
Ny fampiharana ireo paikady ireo dia tsy vitan'ny manatsara ny kalitaon'ny fandikan-teny fa manampy koa amin'ny fananganana tetezana mafy orina eo amin'ny kolontsaina malagasy sy ny kolontsaina miteny chichewa, ka mahatonga ny fifandraisana ho mazava sy mahomby kokoa.