Олон улсын харилцаа, худалдаа, соёл урлаг, эрдэм шинжилгээний салбарт орчуулгын үйлчилгээ нь улс үндэстнүүдийг холбох хамгийн гол гүүр болдог. Монгол болон Армян хэлнүүд нь газар зүйн байршил, гарал үүсэл, түүхэн хөгжил болон бүтцийн хувьд асар их ялгаатай тул тэдгээрийн хоорондох харилцан орчуулга нь орчуулагчдаас маш өндөр түвшний мэргэжлийн бэлтгэл, нарийн мэдрэмж, судалгаа шаарддаг. Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэлэнд багтдаг бол Армян хэл нь Энэтхэг-Европ хэлний язгуурын бие даасан салбар юм. Энэхүү өгүүлэлд Монгол хэлнээс Армян хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц, хэл шинжлэлийн өвөрмөц онцлогууд, орчуулагчдад тулгардаг бэрхшээлүүд болон чанартай орчуулга хийхэд туслах практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн Бүтэц Ба Гишүүдийн Байрлалын Ялгаа
Монгол болон Армян хэлний өгүүлбэрийн бүтэц нь хоорондоо эрс ялгаатай байдаг бөгөөд энэ нь орчуулгын явцад хамгийн түрүүнд анхаарах ёстой техникийн асуудал юм. Монгол хэл нь Subject-Object-Verb (Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн) буюу SOV дараалалтай бөгөөд үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог. Түүнчлэн монгол хэл нь залгамал (агглютинатив) хэл бөгөөд үгийн язгуур дээр олон залгавар дараалан залгаж утгыг тодотгодог онцлогтой.
Харин Армян хэл нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын хувьд харьцангуй чөлөөтэй боловч үндсэн загвар нь Subject-Verb-Object (Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун) буюу SVO бүтэцтэй байдаг. Энэхүү бүтцийн зөрүүг шийдэхийн тулд орчуулагч нь өгүүлбэрийг үгчлэн хөрвүүлэх бус, утгын холбоосыг алдагдуулахгүйгээр өгүүлбэрийн бүтцийг үндсээр нь өөрчлөх шаардлагатай болдог. Тухайлбал, Монгол хэл дээрх урт, нийлмэл өгүүлбэрийг Армян хэл рүү орчуулахдаа хэд хэдэн богино өгүүлбэр болгон хуваах эсвэл үйл үг болон тусагдахууны байрлалыг Армян хэлний зүй тогтолд нийцүүлэн өөрчлөх шаардлагатай.
2. Хэл Шинжлэлийн Нарийн Нуансууд Ба Дүрмийн Онцлог
Орчуулагчийн хувьд хоёр хэлний дүрмийн нарийн ялгааг мэдрэх нь орчуулгын чанарыг тодорхойлно. Энд дараах хэд хэдэн чухал хэсгийг авч үзэх хэрэгтэй:
Тийн Ялгалын Систем
Монгол хэлэнд нэр үг нь 7-8 тийн ялгалаар хувирдаг бөгөөд тэдгээр нь үгийн араас залгагддаг нөхцөлүүдээр илэрхийлэгддэг. Орчин үеийн зүүн армян хэл нь мөн адил 7 тийн ялгалтай бөгөөд нэр үг нь тийн ялгалаар хувирахаас гадна угтвар болон дагавар үгстэй хослон хэрэглэгддэг. Монгол хэлний зарим тийн ялгал Армян хэлэнд шууд дүйцэхгүй байх тохиолдол элбэг тул контекстээс хамааран Армян хэлний тохирох тийн ялгал болон угтвар үгийг зөв сонгох нь өгүүлбэрийн утгыг зөв гаргах үндэс болдог.
Армян Хэлний Сүр Хүчит Үсэг Бичиг
Монгол улсад орчин цагт Кирилл үсгийг албан ёсоор хэрэглэдэг бол Армян хэл нь М.Э. 405 онд Месроп Маштоцын зохиосон өөрийн гэсэн өвөрмөц, дахин давтагдашгүй цагаан толгойг ашигладаг. Энэ нь орчуулагчдаас армян бичиг үсгийг төгс эзэмшсэн байхыг шаардах бөгөөд транслитераци буюу хүний нэр, газар усны нэрийг хөрвүүлэхдээ авиа зүйн онцлогийг нь сайтар тооцож, Армян хэлний үсгийн дүрмийн дагуу бичих шаардлагыг бий болгодог.
Үйл Үгийн Хувирал Ба Цаг Хугацаа
Монгол хэлний үйл үг нь цаг, байдал, хэв шинжээр маш баялаг хувирлыг үзүүлдэг. Армян хэлний үйл үгийн систем нь мөн адил маш нарийн бөгөөд үйл үг нь бие, тоо, цаг, төлөв, байдлаар маш тодорхой хувирдаг. Орчуулагч эх бичвэрт буй үйл явдлын үргэлжлэх хугацаа, давтамж болон болж буй цагийг Армян хэлний тохирох үйл үгийн хэлбэрт оновчтой буулгахын тулд өгүүлбэрийн утга санааг маш сайн ойлгосон байх шаардлагатай.
3. Соёлын Localization (Нутагшуулалт) Ба Хэвшмэл Хэллэгүүд
Аливаа орчуулгын хамгийн хэцүү хэсэг нь соёлын ялгааг арилгах, нутагшуулах явдал байдаг. Монголын нүүдэлчин соёл, байгаль дэлхийгээ шүтэх үзэл, мал аж ахуйн ахуй амьдралыг харуулсан өвөрмөц хэллэгүүдийг суурин иргэншил бүхий, эртний Христийн шашинтай Армяны соёлын орчинд тохируулан буулгах нь бүтээлч сэтгэлгээ шаардана.
- Ахуйн болон Мал Аж Ахуйн Хэллэгүүд: Монгол хэлний "бие биедээ тусархуу байх", "мал сүргээ өсгөх", "нүүдэллэх" зэрэг ахуйн шинжтэй хэллэгүүдийг Армян хэл рүү шууд орчуулбал утгагүй болох аюултай. Иймд тэдгээрийг Армянчуудын өдөр тутмын амьдрал болон хэлц үгстэй дүйцүүлэн, ижил төстэй утга илэрхийлэх хэллэгийг сонгох нь зүйтэй.
- Хүндэтгэлийн Хэлбэрүүд: Монгол соёлд ахмад настан, хүндэтгэх хүмүүстэй харилцах хэлний тусгай соёл байдаг шиг Армян хэлэнд ч мөн харилцан яригчийн нийгмийн байр суурь, наснаас хамааран хүндэтгэлийн үг хэллэг хэрэглэгддэг. Жишээлбэл, Армян хэлний "Ду" (чи) болон "Дук" (та) гэсэн харилцааг Монгол хэлний "Чи", "Та"-тай зөв харьцуулан хэрэглэх нь харилцааны өнгө аясыг алдагдуулахгүй байх чухал үндэс болно.
4. Зүүн Ба Баруун Армян Хэлний Ялгааг Тооцох Нэн Чухал Шаардлага
Армян хэлээр орчуулахдаа анхаарах ёстой хамгийн том практик асуудал бол Армян хэлний хоёр стандарт болох Зүүн Армян (Eastern Armenian) болон Баруун Армян (Western Armenian) хэлний зөрүү юм. Эдгээр нь түүхэн нөхцөл байдлаас шалтгаалан тус тусдаа хөгжсөн бөгөөд дараах онцлогтой:
Зүүн Армян хэл нь өнөөгийн Армений Бүгд Найрамдах Улс болон Иран, ОХУ-д оршин суугаа Армянчуудын үндсэн хэл бөгөөд улсын албан ёсны хэл юм. Харин Баруун Армян хэл нь Европ, Ойрх Дорнод, Америк даяар тархсан Армений диаспора буюу хилийн чанад дахь цагаачдын дунд голчлон хэрэглэгддэг. Эдгээр хоёр хэл нь үгсийн сан, бичгийн дүрэм болон дуудлагын хувьд тодорхой хэмжээний ялгаатай тул орчуулга хийхээс өмнө захиалагч эсвэл зорилтот уншигчдыг сайтар тодорхойлж, тохирох хэлийг сонгох хэрэгтэй. Жишээ нь, Армени улсын зах зээлд зориулсан материал бэлдэж байгаа бол Зүүн Армян хэлийг сонгох нь зөв юм.
5. Монгол Хэлнээс Армян Хэл Рүү Чанартай Орчуулах Практик Арга Замууд
Монгол-Армян орчуулгын чанарыг өндөр түвшинд байлгахын тулд орчуулагчид дараах практик зөвлөмжүүдийг өдөр тутмын ажилдаа хэрэгжүүлэх хэрэгтэй:
- Гүүр Хэлний Сөрөг Нөлөөг Бууруулах: Монгол болон Армян хэлний шууд толь бичиг маш ховор байдаг тул орчуулагчид ихэвчлэн Англи эсвэл Орос хэлийг гүүр болгон ашигладаг. Энэ үед "давхар орчуулга" хийгдэж, утга гажих эрсдэл үүсдэг. Үүнээс сэргийлэхийн тулд нэр томьёо бүрийн анхдагч утгыг сайтар нягталж, хоёр хэлний аль алиных нь тайлбар толийг давхар шалгах хэрэгтэй.
- Салбарын Нэр Томьёог Урьдчилан Төлөвлөх: Хууль эрх зүй, анагаах ухаан, мэдээллийн технологи зэрэг нарийн мэргэжлийн салбарын орчуулгад зориулж урьдчилан глоссари (нэр томьёоны цуглуулга) бэлдэх нь чухал. Энэ нь орчуулгын явцад нэг үгийг олон янзаар орчуулахаас сэргийлж, бичвэрийн нэгдмэл байдлыг хангана.
- Мэргэжлийн Эх Хэлтэн Редактороор Хянуулах: Ямар ч сайн орчуулагч өөрийнхөө орчуулсан бичвэрийн жижиг алдаа, найруулгын сондгой байдлыг анзаарахгүй өнгөрөх тохиолдол байдаг. Тиймээс эцсийн бүтээгдэхүүнийг Армян хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг (native speaker) мэргэжлийн редактороор хянуулах нь орчуулгыг байгалийн мэт урсгал, найруулгын алдаагүй болгоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэнэ.
- Орчуулгын Санах Ойн Технологи (CAT Tools) Ашиглах: SDL Trados, MemoQ зэрэг CAT программуудыг ашиглах нь ижил төстэй өгүүлбэрүүдийг хурдан орчуулах, өмнө нь ашигласан нэр томьёог тогтвортой хадгалахад тусална. Гэхдээ хоёр хэлний бүтцийн ялгаанаас шалтгаалан автоматаар санал болгож буй өгүүлбэрийг үргэлж хүн өөрөө хянаж, засах шаардлагатайг санах хэрэгтэй.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс Армян хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн үг хөрвүүлэх механик ажил биш бөгөөд хоёр өөр соёл, түүх, сэтгэлгээний онцлогийг холбосон бүтээлч үйл явц юм. Дүрмийн бүтэц, өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал, тийн ялгалын онцлог болон соёлын нутагшуулалтыг анхаарч, мэргэжлийн арга зүйн дагуу хандсанаар та олон улсын стандартад нийцсэн, уншигчдад ойлгомжтой, үнэ цэнтэй орчуулгын бүтээлийг бэлтгэж чадах болно.