Terjime işi diňe bir sözleri bir dilden başga dile geçirmek bolman, eýsem iki sany tapawutly medeniýetiň we pikir ediş ulgamynyň arasynda köpri gurmakdyr. Altaý dil maşgalasyna degişli bolan türki dil—türkmen dili we Afro-Aziýa dil maşgalasynyň semit şahasyna degişli bolan amhar dili (Efiopiýanyň resmi iş dili) arasyndaky terjime prosesi örän gyzykly we özboluşly kynçylyklary özünde jemleýär. Bu iki dil biri-birinden geografiki taýdan uzakda ýerleşip, düýbünden başga taryhy we medeni ösüş ýollaryny geçendir. Şu makalada türkmen dilinden amhar diline terjime etmegiň esasy gurluş aýratynlyklaryny, lingwistik aýratynlyklaryny we professional terjimeçiler üçin möhüm maslahatlary gözden geçireris.
Sintaktik Gurluş we Söz Tertibi: SOV Ulgamynyň Meňzeşligi
Dilleriň sintaktik gurluşy terjimeçiler üçin iň birinji we möhüm ädimdir. Köp semit dillerinden (mysal üçin, arap ýa-da gadymy ýewreý dilleri) tapawutlylykda, amhar dili eýe-doldurjy-habar (Subýekt-Obýekt-Işlik - SOV) söz tertibine eýedir. Bu aýratynlyk amhar diline goňşy bolan kusit dilleriniň täsiri netijesinde emele gelipdir. Türkmen dili hem belli bolşy ýaly, nusgawy SOV (Eýe-Doldurjy-Habar) gurluşyna eýe bolup, predikat hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda gelýär.
Bu meňzeşlik terjimeçileriň işini belli bir derejede ýeňilleşdirýär. Sebäbi sözlemiň logiki akymy we pikiriň gurluşy iki dilde-de meňzeş ýörelgeler esasynda guralýar. Emma şu ýerde käbir möhüm tapawutlary hem göz öňünde tutmak zerurdyr:
- Köməkçi işlikler: Türkmen dilindäki kömekçi işlikler we işlik formalary amhar dilinde has çeýe guralyp, köplenç işligiň özünde morfologiki taýdan birleşdirilýär.
- Aýratynlandyryjy agzalar: Sözlemde aýratyn orna eýe bolan sözler amhar dilinde "ne-" prefiksi ýa-da dürli affiksler arkaly tapawutlandyrylýar, türkmen dilinde bolsa bu köplenç intonasiýa ýa-da söz tertibiniň çalşylmagy arkaly amala aşyrylýar.
Morfologik Gurluş: Agglutinasiýa we Semit Kök-Galyp Ulgamy
Morfologiýa tarapyndan bu iki dil biri-birinden düýpli tapawutlanýar. Türkmen dili agglutinatiw (goşulmaly) dil bolup, täze sözler we grammatik formalar esasy söze yzygiderli goşulýan goşulmalar (suffiksler) arkaly emele getirilýär. Amhar dili bolsa semit dillerine mahsus bolan infleksiýa we kök-galyp (root-and-pattern) ulgamyna daýanýar. Bu ulgamda söz ýasalyşy esasan üç ýa-da dört çekimsiz sesden (kök) we şol sesleriň arasyna goşulýan çekimli sesleriň şablonlaryndan emele gelýär. Şeýle hem, amhar dilinde örän baý prefiks (öňgoşulma) ulgamy bar.
Bu ýerde terjimeçiler üçin esasy kynçylyklar şulardan ybaratdyr:
Türkmen dilindäki çylşyrymly işlik formalaryny (mysal üçin, "okap bilmeýändigini aýtdy") amhar diline terjime etmek üçin amhar diliniň baý işlik morfologiýasyny gaty gowy bilmek talap edilýär. Amhar dilinde işlikler diňe bir wagty we ýönelişi aňlatman, eýsem eýäniň hem-de gönüden-göni dolduryjynyň jynsyny, sanyny we adamy aňladýan affiksleri öz içine alýar.
Grammatik Jyns we San Ulgamy
Türkmen dilinde grammatik jyns (rod) kategoriýasy ýokdur. Sözleriň aýal ýa-da erkek adama degişlidigi diňe leksik taýdan ýa-da kontekst arkaly düşündirilýär. Emma amhar dilinde grammatik jyns ulgamy bar we ol örän işjeňdir. Amhar dilinde atlar, sypatlar we çalyşmalar aýal hem-de erkek jynsyna bölünýärler. Bu bolsa terjime wagtynda goşmaça ünsi talap edýär:
- Jynsyň Işliklerdäki Şöhlelenmesi: Amhar dilinde işlikler hem eýäniň jynsyna görä üýtgeýär. Türkmençe "Ol gitdi" diýen ýönekeý sözlemi amhar diline geçireniňizde, "ol" diýilýän şahsyň erkek ýa-da aýal bolşuna görä işligiň formasy düýbünden başgaça bolar. Erkek adam üçin işlik başgaça, aýal maşgala üçin bolsa başgaça utgaşma kabul edýär.
- Hürmet we Sylag formalary: Amhar dilinde ikinji şahsa ýüzlenilende diňe bir jyns däl, eýsem ýüzlenilýän adamyň jemgyýetdäki derejesi we oňa bolan hormat hem göz öňünde tutulmalydyr. Amhar dilinde hormat aňlatmak üçin aýratyn at çalyşmalary we işlik goşulmalary ulanylýar. Bu ýagdaý türkmen dilindäki "siz" ýa-da "olar" diýip üçünji şahsda hormat bildirmek däbine meňzeş bolsa-da, amhar dilinde has köp grammatik düzgünleri talap edýär.
Ge'ez Ýazuw Ulgamy we Transkripsiýa Kynçylyklary
Türkmen dili häzirki wagtda latyn grafikaly elpibeyi ulanýan bolsa, amhar dili özboluşly "Ge'ez" (Abugida ýa-da fidel) diýlip atlandyrylýan bogun ýazuw ulgamyny ulanýar. Ge'ez ýazuwynda her bir belgi bir sesi däl-de, eýsem bir çekimsiz we çekimli sesiň utgaşmasyndan ybarat bolan boguny aňladýar. Bu ýazuw ulgamynda ýüzlerçe belgi bar bolup, olary dogry okamak we ýazmak aýratyn taýýarlygy talap edýär.
Atlar we ýörite terminler terjime edilende transkripsiýa (sesleriň ýazylyşy) uly mesele bolup durýar. Amhar dilinde türkmen dilinde bolmadyk ejektiw (gaty we partlaýan) sesler bar. Mysal üçin, "t'", "k'", "p'" ýaly sesleri türkmen elpibeyinde takyk aňlatmak kynçylyk döredýär. Şonuň ýaly-da, türkmen dilindäki käbir inçe çekimli sesler (ö, ü, ä) amhar diliniň fonetikasynda ýokdur we olary iň ýakyn çekimliler bilen çalşyrmaly bolýar. Terjimeçi geografiýa atlaryny, adam atlaryny we halkara terminleri transkripsiýa edende iki tarapyň hem fonetik kanunalaýyklyklaryny gowy bilmelidir.
Medeni we Kontekstual Lokallaşdyrma
Leksiki derejede iki diliň hem baý taryhy we medeni geçmişi bar. Efiopiýa taryhda gadymy prawoslaw hristianlyk medeniýeti, şeýle hem yslam dünýäsi bilen ýakyndan baglanyşykly bolan ýurtdur. Türkmen medeniýeti bolsa Merkezi Aziýanyň köp asyrlyk yslam taryhy, göçme durmuş ýörelgeleri we gündogar däp-dessurlary bilen suwarylgydyr. Şonuň üçin, medeni we dini aňlatmalary terjime etmek has uly ussatlygy talap edýär:
- Dini terminler: Amhar dilindäki köp sanly dini we filosofik aňlatmalar Ge'ez dilinden we hristian däp-dessurlaryndan gelip çykýar. Türkmen dilinde bolsa yslam dininiň we arap-parsy sözleriniň täsiri güýçlüdir. Terjimeçi iki tarapyň hem medeni duýgurlygyny göz öňünde tutup, many taýdan iň laýyk gelýän ekwiwalentleri tapmalydyr.
- Nakyllar we Atalar sözi: Her iki halk hem öz pelsepesini nakyllar arkaly beýan etmegi gowy görýär. Sözme-söz terjime bu ýerde işlemeýär. Mysal üçin, türkmen dilindäki "Dama-dama göl bolar, hiç dammasa çöl bolar" nakylyny amhar dilindäki meňzeş manyly medeni aňlatma bilen çalşyrmak terjimäniň tebigylygyny üpjün edýär.
Türkmen-Amhar Terjimeçileri üçin Praktiki Maslahatlar
Türkmen dilinden amhar diline professional we ýokary hilli terjime etmek isleýän hünärmenler aşakdaky maslahatlara eýermelidirler:
- Kontekstual Derňew: Terjime etmezden ozal, tekstiň umumy kontekstini we maksatly okyjylar köpçüligini anyklaň. Medeni taýdan düşnüksiz bolup biljek terminler üçin goşmaça düşündirişleri we çykgytlary ulanyň.
- Sintaktik Çeýelik: SOV meňzeşligine aşa ynanman, amhar diliniň işlik ulgamyndaky çylşyrymly baglanyşyklary we habar formalaryny tebigy kabul edilýän görnüşe getiriň.
- Hünärmen goldawy: Esasanam hukuk, lukmançylyk we tehniki terjimelerde amhar dilini ene dili hökmünde bilýän (native speaker) redaktorlar bilen hyzmatdaşlyk ediň.
- Sözlük we Terminologiýa Goruny Döretmek: Iki diliň arasynda göni sözlükleriň azdygyny göz öňünde tutup, iş barşynda özüňiz üçin ýöriteleşdirilen terminler binýadyny guruň. Bu geljekdäki terjime taslamalarynda yzygiderliligi saklamaga ýordam berer.