Dünýäniň medeni we dil gatnaşyklarynyň giňemegi bilen, bir-birinden uzakda ýerleşýän we dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime işleri barha uly ähmiýete eýe bolýar. Şeýle çylşyrymly we gyzykly ugurlaryň biri hem türkmen dilinden alban diline amala aşyrylýan terjimelerdir. Türkmen dili Türki diller maşgalasynyň oguz şahasyna degişli bolup, agglyutinatiw (goşulma kabul ediji) gurluşa eýedir. Alban dili bolsa, öz gezeginde, Hindi-ýewropa diller maşgalasyna degişli bolup, aýratyn şahany emele getirýär we flektiwiý (üýtgeýän) dilleriň hataryna girýär. Bu iki dil gurluşy we morfologik aýratynlyklary taýdan biri-birinden örän tapawutlanýar. Terjimeçiden diňe bir sözlük baýlygyny däl, eýsem her iki diliň çuňňur grammatik we medeni aýratynlyklaryny bilmegi talap edýär.
Sintaktik tapawutlar we söz düzümi: SOV we SVO ulgamlary
Türkmen we alban dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri sintaksis, ýagny sözlemde sözleriň ýerleşiş tertibidir. Türkmen dilinde adaty sözlemiň gurluşy SOV (Subýekt - Obýekt - Feýil) tertibine eýedir. Ýagny, eýe we doldurgyç öňünden gelip, habar (işlik) hemişe sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Mysal üçin: "Men kitaby okadym". Bu ýerde "men" (subýekt), "kitaby" (obýekt), "okadym" (feýil) tertibindedir.
Alban dilinde bolsa adaty sözlem gurluşy SVO (Subýekt - Feýil - Obýekt) tertibindedir. Ýokarky sözlemi alban diline terjime etsek: "Unë lexova librin" bolar. Bu ýerde "unë" (men), "lexova" (okadym - feýil), "librin" (kitaby - obýekt) yzygiderliligi saklanýar. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn we çylşyrymly sözlemleri alban diline geçirende, sözlemiň gurluşyny düýpli üýtgetmeli bolýar. Habaryň alban dilinde sözlemiň başyna ýa-da ortasyna geçirilmegi, sözlemiň many aýratynlyklaryny we logiki urgularyny dogry ýerleşdirmegi talap edýär.
Morfologik tapawutlar we grammatik jyns
Morfologiýa taýdan seredilende, alban dilinde türkmen dilinde bolmadyk birnäçe grammatik kategoriýalar bar. Olaryň iň esasylyarynyň biri grammatik jyns (rod) kategoriýasydyr. Alban dilinde atlar (at goşulmalary) we sypatlar erkek, aýal we käwagt bitarap jynslara bölünýär. Mysal üçin, "libri" (kitap) erkek jynsa degişli bolsa, "makina" (maşyn) aýal jynsa degişlidir. Bu jyns kategoriýasy sypatlaryň, çalyşmalaryň we käbir feýilleriň ylalaşygyna hem täsir edýär. Türkmen dilinde grammatik jyns kategoriýasy düýbünden ýokdur. Terjimeçi türkmen dilindäki "ol" çalyşmasyny alban diline terjime edende, gürrüňiň kim barada gidýändigine baglylykda "ai" (erkek) ýa-da "ajo" (aýal) çalyşmalaryny saýlamalydyr.
Mundan başga-da, alban dilinde atlaryň belli (definitive) we näbelli (indefinite) formalary bar. Türkmen dilinde muny aňlatmak üçin taslama ýa-da ýönkeme goşulmalary ("kitap" - näbelli, "kitaby" - belli) ýa-da "bir" sözi ("bir kitap") ulanylýar. Alban dilinde bolsa bu aýratynlyk göni atyň yzyna goşulýan goşulmalar (meselem, "libër" - kitap, "libri" - şol kitap) arkaly aňladylýar. Bu ýagdaý terjimeçiden konteksti örän inçelik bilen analiz etmegi talap edýär.
Düşüm ulgamy we olaryň aňladylmagy
Türkmen dilinde 6 sany düşüm bar we olar atlaryň yzyna degişli goşulmalary goşmak arkaly emele getirilýär. Alban dilinde hem düşüm ulgamy bar bolup, ol 5 sany esasy düşümden ybaratdyr: Nominatiw (baş düşüm), Genitiw (eýelik düşüm), Datiw (ýöneliş düşüm), Akkuzatiw (ýöňkeme düşüm) we Ablatiw (çykyş düşüm). Emma alban dilinde düşümler diňe bir goşulmalar bilen däl, eýsem prepozisiýalar (söz öňi kömekçiler) we artikller bilen bilelikde hem emele gelip bilýär. Türkmen dilindäki goşulmalar arkaly aňladylýan many gatnaşyklary alban dilinde söz öňi kömekçileriň kömegi bilen beýan edilýär. Mysal üçin, türkmen dilindäki "mekdepden" (çykyş düşüm) sözi alban dilinde "nga shkolla" ýa-da "prej shkollës" görnüşinde bolup, bu ýerde "nga" we "prej" söz öňi kömekçileri ulanylýar.
Leksiki meňzeşlikler we taryhy gatnaşyklar
Gurluş taýdan bu iki dil biri-birinden örän tapawutlansa-da, leksika, ýagny sözlük düzümi babatynda käbir garaşylmadyk meňzeşlikler bar. Munuň esasy sebäbi taryhy faktorlardyr. Balkan ýarym adasy uzaky ýyllaryň dowamynda Osmanly imperiýasynyň düzüminde bolandygy sebäpli, alban diline köp sanly türk we arap-parsy sözleri aralaşypdyr. Häzirki wagtda hem alban diliniň gepleşik we edebi dilinde "turkizmler" (türk dillerinden geçen sözler) işjeň ulanylýar.
- Saba/Sabah - Türkmen dilinde we alban dilinde (saba/sabah - irden diýen manyny aňladýar).
- Dünýä/Dynja - Türkmen dilinde "dünýä", alban dilinde "dynja" (arap gelip çykyşly).
- Bazar/Pazar - Söwda edilýän ýer manysynda iki dilde hem ulanylýar.
- Penjire/Penxhere - Türkmen dilinde "äpişge/penjire", alban dilinde "penxhere" görnüşinde saklanypdyr.
- Çaj/Çaj - Çäý içgisi iki dilde hem meňzeş aýdylýar.
Bu leksiki meňzeşlikler terjimeçiniň işini käbir ýagdaýlarda ýeňilleşdirip biler. Emma käbir sözleriň manysy taryhyň dowamynda üýtgän bolmagy ahmal. Şonuň üçin "ýalan dostlar" (false friends) diýlip atlandirilýan, ýagny daşyndan meňzeş bolup, manysy tapawutlanýan sözlerden ägä bolmak zerurdyr.
Terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlar
Türkmen dilinden alban diline ýokary hilli terjime etmek üçin aşakdaky maslahatlary berjaý etmek möhümdir:
- Sözme-söz terjime etmekden gaça duruň: Dilleriň sintaktik gurluşynyň tapawutlylygy sebäpli, sözme-söz edilen terjime alban okyjysy üçin düşnüksiz ýa-da gödek ýaly bolup görünip biler. Manyny gowy düşünip, ony alban diliniň tebigy sözlem gurluşyna adaptasiýa etmeli.
- Prepozisiýalary dogry saýlaň: Türkmen dilindäki goşulmalaryň alban dilindäki söz öňi kömekçilerine nähili laýyk gelýändigini öwreniň. Bir goşulma kontekste baglylykda birnäçe dürli alban prepozisiýasy bilen terjime edilip bilner.
- Idiomalary we durnukly söz düzümlerini öwreniň: Türkmen medeniýetine degişli nakyllary we atalar sözlerini göni alban diline terjime etmän, alban dilindäki ekwiwalentlerini (meňzeş manyly söz düzümlerini) tapmaga çalşyň.
- Jynsy ylalaşyga üns beriň: Sözlemdäki subýektiň jynsyny anyklap, oňa bagly bolan sypatlary we feýilleri alban diliniň jyns (rod) düzgünlerine laýyklykda üýtgediň.
Türkmen-alban terjime tejribesi terjimeçiden diňe bir dil endiklerini däl, eýsem iki halkyň medeniýetini, taryhyny we dünýägaraşyny hem çuňňur öwrenmegi talap edýän döredijilikli we gyzykly prosesdir.