በአሁኑ ወቅት በዓለም አቀፍ ደረጃ ያለው ግንኙነት በከፍተኛ ፍጥነት እያደገ በመምጣቱ በተለያዩ አገራት መካከል የባህል፣ የንግድ እና የዲፕሎማሲ ልውውጦች በስፋት እየተከናወኑ ይገኛሉ። በዚህ ረገድ በኢትዮጵያ እና በጃፓን መካከል ያለው የቆየ ወዳጅነት እና የኢኮኖሚ ትብብር ይበልጥ እየተጠናከረ መጥቷል። ይህንን ትብብር ወደ ላቀ ደረጃ ለማድረስ ደግሞ የአማርኛ እና የጃፓንኛ ቋንቋዎች ትርጉም ወሳኝ ድልድይ ሆኖ ያገለግላል። አማርኛ ከሴማዊ የቋንቋዎች ቤተሰብ የሚመደብ እና የራሱ የሆነ ጥንታዊ የፊደል ሥርዓት ያለው ቋንቋ ሲሆን፣ ጃፓንኛ ደግሞ ከጃፖኒክ የቋንቋዎች ቤተሰብ የሚመደብ እና ሶስት ዓይነት ልዩ የጽሕፈት ሥርዓቶችን በአንድ ላይ የሚጠቀም ውስብስብ ቋንቋ ነው። እነዚህን ሁለት እርስ በእርስ በጣም የተራራቁ ቋንቋዎችን በተሳካ ሁኔታ ለመተርጎም የሰዋስው፣ የባህል እና የማኅበራዊ አውድ ልዩነቶችን በጥልቀት መረዳት ያስፈልጋል። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ጃፓንኛ በሚደረግ የትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ዋና ዋና ተግዳሮቶችን እና እነሱን ለማሸነፍ የሚረዱ ጠቃሚ ስልቶችን በዝርዝር ያቀርባል።
የዓረፍተ ነገር መዋቅር እና ሰዋሰዋዊ ትስስር
የአማርኛ እና የጃፓንኛ ቋንቋዎች በአንድ ወሳኝ መዋቅራዊ ባህሪ ይመሳሰላሉ፤ ይህም የዓረፍተ ነገር አወቃቀራቸው ነው። ሁለቱም ቋንቋዎች ባለቤት-ተሳቢ-ግስ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) የዓረፍተ ነገር መዋቅርን የሚከተሉ ናቸው። ለምሳሌ በአማርኛ "እኔ ፖም እበላለሁ" የምንለው ዓረፍተ ነገር በጃፓንኛም "እኔ ፖም እበላለሁ" (Watashi wa ringo wo tabemasu) በሚል ተመሳሳይ ቅደም ተከተል ይዋቀራል። ይህ መዋቅራዊ ተመሳሳይነት ከአውሮፓውያን ቋንቋዎች (እንደ እንግሊዝኛ ወይም ፈረንሳይኛ ካሉ ባለቤት-ግስ-ተሳቢ ወይም SVO ከሚከተሉ) ጋር ሲነጻጸር ለትርጉም ሥራው ትልቅ ምቾትን ይፈጥራል። ሆኖም ግን፣ በሁለቱ ቋንቋዎች ውስጥ ያሉ ሰዋሰዋዊ ዝርዝሮች ግን በጣም የተለዩ እና ጥንቃቄ የሚሹ ናቸው።
በጃፓንኛ ቋንቋ የዓረፍተ ነገር ክፍሎችን ሰዋሰዋዊ ሚና ለመለየት "ፓርቲክሎች" (Particles ወይም 助詞 - joshi) ወሳኝ ሚና ይጫወታሉ። እንደ 'wa' (は)፣ 'ga' (が)፣ 'wo' (を) እና 'ni' (に) ያሉ ጥቃቅን ቃላት በአማርኛ ውስጥ በቀጥታ አቻ የላቸውም። በአማርኛ የቃላት ቅጥያዎች (prefixes and suffixes) እና መስተዋድዶች (prepositions) ሰዋሰዋዊ ሚናዎችን ለመለየት ጥቅም ላይ ይውላሉ። ስለዚህ ተርጓሚው የአማርኛውን ቅጥያ በጃፓንኛ ተስማሚ በሆነው ፓርቲክል መተካት መቻል አለበት። ለምሳሌ የአማርኛውን የፈጣሪነት ወይም የባለቤትነት ቅጥያዎችን ወደ ጃፓንኛ ተገቢ ፓርቲክሎች መለወጥ ትክክለኛውን መልእክት ለማስተላለፍ ወሳኝ ነው። ይህ ካልሆነ ግን የዓረፍተ ነገሩ ትርጉም ሙሉ በሙሉ ሊዛባ ወይም ሊደበዝዝ ይችላል።
የአክብሮት ደረጃዎች እና ማኅበራዊ አውዶች (Keigo)
በጃፓን ማኅበረሰብ ውስጥ ለሰዎች የሚሰጥ አክብሮት እና ማኅበራዊ ደረጃ በቋንቋው ውስጥ ትልቅ ቦታ አለው። ጃፓንኛ "ኬይጎ" (Keigo - 敬語) ተብሎ የሚጠራ በጣም ውስብስብ የአክብሮት የቋንቋ አጠቃቀም ሥርዓት አለው። ይህ ሥርዓት በሶስት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፈላል፡ ቴይኔጎ (Teineigo - የጋራ አክብሮት ወይም ጨዋነት)፣ ኬንጆውጎ (Kenjougo - ተናጋሪው ራሱን ዝቅ የሚያደርግበት) እና ሶንኬይጎ (Sonkeigo - ሌሎችን ወይም አድማጭን ከፍ የሚያደርግበት) ናቸው።
በአማርኛም ባህላዊ የአክብሮት አገላለጾች አሉ። ለምሳሌ "እርስዎ"፣ "አንቱ" የሚሉ ተውላጠ ስሞችን እና የግስ ቅጥያዎችን በመጠቀም አክብሮታችንን እንገልጻለን። ነገር ግን የጃፓንኛው የአክብሮት ሥርዓት ከማኅበራዊ ግንኙነት ቅርበት፣ ከዕድሜ፣ ከሥራ ኃላፊነት እና ከውስጥ-ውጭ (Uchi-Soto) ግንኙነት ጋር ተያይዞ በጣም ረቂቅ ዝርዝሮች አሉት። ከአማርኛ ወደ ጃፓንኛ ሲተረጎም ተናጋሪው ወይም ጸሐፊው ለማን እያወራ እንደሆነ፣ ስለ ማን እያወራ እንደሆነ እና በመካከላቸው ያለው ማኅበራዊ ግንኙነት ምን እንደሚመስል በጥንቃቄ መመርመር ያስፈልጋል። በአማርኛ በቀላሉ በአክብሮት የተገለጸን ኃሳብ በጃፓንኛ ተገቢውን የኬይጎ ደረጃ ሳያገናዝቡ መተርጎም እንደ ባለጌነት ወይም ሥርዓት አልባነት ሊቆጠር ስለሚችል ተርጓሚዎች በዚህ ረገድ እጅግ ጥንቁቅ መሆን አለባቸው።
የጽሕፈት ሥርዓት እና የቃላት አጻጻፍ ፈተናዎች
የአማርኛ ቋንቋ የራሱ የሆነና እያንዳንዱ ፊደል ድምፅንና አናባቢን አጣምሮ የያዘበትን የግዕዝ ፊደላትን ይጠቀማል። ይህ የጽሕፈት ሥርዓት በጣም ሥርዓታዊና ግልጽ ነው። በሌላ በኩል ጃፓንኛ ሶስት የተለያዩ የጽሕፈት ዓይነቶችን በአንድ ላይ ይጠቀማል። ሂራጋና (Hiragana) ለሰዋሰዋዊ ቅጥያዎች እና ለአገሬው ቃላት፣ ካታካና (Katakana) ከውጭ ቋንቋዎች ለሚመጡ ቃላት እና የውጭ ስሞች፣ እንዲሁም ካንጂ (Kanji) ከቻይና ለመጡና ትርጉም ላላቸው ምስላዊ ምልክቶች ያገለግላል።
ይህ ልዩነት በተለይ የአማርኛ ስሞችን፣ የቦታ መጠሪያዎችን እና ልዩ የኢትዮጵያ ባህል ቃላትን ወደ ጃፓንኛ ለመተርጎም ትልቅ ፈታኝ ያደርገዋል። ማንኛውም የአማርኛ ስም ወይም የውጭ ቃል ወደ ጃፓንኛ ሲተረጎም በካታካና ፊደላት መጻፍ አለበት። ይህን በሚያደርጉበት ጊዜ የአማርኛውን ትክክለኛ የድምፅ አጠራር በጃፓንኛ የድምፅ ውስንነት ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል። ለምሳሌ "ኢትዮጵያ" የሚለው ቃል በጃፓንኛ የድምፅ አወቃቀር መሠረት "ኤቲኦፒያ" (Etiopia - エチオピア) ተብሎ ይጻፋል። በተመሳሳይ መልኩ "እንጀራ" የሚለው ቃል "እንጄራ" (Injera - インジェラ) ተብሎ በካታካና ይጻፋል። ተርጓሚው እነዚህን የድምፅ አጻጻፍ እና የፊደል መለወጫ ሕጎችን በሚገባ ማወቅና መለማመድ ይኖርበታል።
የባህል አውድ እና ፈሊጣዊ አገላለጾች
ባህል የቋንቋ መገለጫ ነው። አማርኛ በምሳሌያዊ አነጋገሮች፣ በቅኔ, በአባባሎች እና በሃይማኖታዊ ይዘቶች የበለፀገ ቋንቋ ነው። እነዚህን ባህላዊ ይዘቶች በቀጥታ ወደ ጃፓንኛ መተርጎም ምንም ትርጉም የማይሰጥ ወይም የተሳሳተ መልእክት የሚያስተላልፍ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ "ሆድ ያባውን ብቅል ያወጣዋል" የሚለውን ፈሊጣዊ አገላለጽ በቀጥታ ብንተረጉመው በጃፓንኛ ግራ የሚያጋባ ይሆናል። በምትኩ በጃፓንኛ ተመሳሳይ ባህላዊ መልእክት ያለውን አቻ አገላለጽ መፈለግ ወይም ሐሳቡን በግልጽ ማብራራት ያስፈልጋል።
በተጨማሪም በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ ማኅበራዊ እሴቶች (እንደ እንግዳ ተቀባይነት፣ የቡና ሥነ-ሥርዓት፣ ማኅበራዊ ትስስር) እና በጃፓን ውስጥ ያሉ እሴቶች (እንደ ህብረተሰባዊ ስምምነት ወይም "ዋ" (Wa)፣ ግላዊነትን ማክበር፣ ታታሪነት እና ጊዜን ማክበር) በቋንቋ አጠቃቀማቸው ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አላቸው። ስለዚህ ተርጓሚው የቃላት ትርጉም ላይ ብቻ ከማተኮር ይልቅ በባህላዊው አውድ ውስጥ ያለውን ረቂቅ መልእክት መረዳት እና ለጃፓንኛ አንባቢዎች በሚስማማ መልኩ ማዘጋጀት (Localization) አለበት። የባህል ልምዶችን በሚገባ መረዳት ትርጉሙ ይበልጥ ተፈጥሯዊና ተደራሽ እንዲሆን ያደርጋል።
ውጤታማ ከአማርኛ ወደ ጃፓንኛ ትርጉም ጠቃሚ ምክሮች
ለተሳካ የትርጉም ሥራ የሚከተሉትን ዋና ዋና ነጥቦች መተግበር ጠቃሚ ነው፡
- የድምፅ አጻጻፍን ማስተካከል፡ የአማርኛ ስሞችን እና ልዩ ቃላትን በካታካና ሲጽፉ የጃፓንኛን የፎነቲክስ ሕግጋት በጥብቅ መከተል እና ድምጾችን በትክክል ማዛመድ።
- አውዳዊ ትርጉም ላይ ማተኮር፡ ቃላትን በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ ሙሉውን ሐሳብ ተረድቶ በጃፓንኛ የንግግር ዘይቤ እና የአጻጻፍ ስልት እንደገና መጻፍ።
- የአክብሮት ደረጃዎችን በጥንቃቄ መምረጥ፡ የጽሑፉን ተደራሽያን (Target Audience) በማጥናት ተገቢውን የኬይጎ ደረጃ መጠቀም።
- የባለሙያ መዝገበ ቃላትን መጠቀም፡ በቴክኒካል፣ በሕግ ወይም በሕክምና ዘርፎች ውስጥ ያሉ ቃላትን ትክክለኛ አቻ ለማግኘት የተረጋገጡ መዝገበ ቃላትን ማጣቀስ።
- በአገሬው ተናጋሪዎች ማስተረጎም (Proofreading)፡ ትርጉሙ ከተጠናቀቀ በኋላ በጃፓንኛ ቋንቋ ተናጋሪዎች እንዲገመገም ማድረግ የትርጉሙን ጥራት፣ ፍሰት እና ተፈጥሯዊነት ያረጋግጣል።
ማጠቃለያ
ከአማርኛ ወደ ጃፓንኛ መተርጎም የሁለቱን ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊ ተመሳሳይነት (እንደ SOV መዋቅር) እንደ መልካም አጋጣሚ የሚጠቀም ቢሆንም፣ በባህል፣ በአክብሮት አገላለጾች እና በጽሕፈት ሥርዓቶች ያሉትን ጥልቅ ልዩነቶች ለመሻገር ከፍተኛ ጥረትን የሚጠይቅ የጥበብ ሥራ ነው። የተሳካ ተርጓሚ ለመሆን የሁለቱን አገሮች ባህል እና ማኅበራዊ እሴቶች በጥልቀት ማወቅና ማክበር ይገባል። ይህን በማድረግ ብቻ ትክክለኛውን መልእክት ለጃፓንኛ አንባቢዎች ማድረስ ይቻላል። ጥራት ያለው ትርጉም በሁለቱ ሕዝቦች መካከል ያለውን ወዳጅነት እና ትብብር ይበልጥ ለማሳደግ የሚረዳ ወሳኝ መሣሪያ ነው።