Brú á milli norrænnar og slavneskrar málhefðar
Þýðingar á milli íslensku og búlgörsku eru heillandi viðfangsefni sem krefst djúprar þekkingar á tveimur mjög ólíkum greinum indóevrópsku málaættarinnar. Annars vegar er íslenskan, norrænt tungumál sem hefur varðveitt fornt beygingarkerfi sitt og flókna málfræði í einangrun á Norður-Atlantshafi. Hins vegar er búlgarskan, suðurslavneskt tungumál sem hefur þróast yfir í að verða greiningarmál, ólíkt flestum öðrum slavneskum málum sem halda enn í flókin fallkerfi. Þessi grein fjallar um helstu málfræðilegu áskoranirnar, menningarlegan mun og hagnýt ráð sem þýðendur verða að hafa í huga til að tryggja nákvæmni og náttúrulegt flæði í búlgörskum texta sem þýddur er úr íslensku.
1. Fallbeyging í íslensku og hvarf hennar í búlgörsku
Einn stærsti málfræðilegi munurinn á þessum tveimur tungumálum tengist fallkerfinu. Íslenska notar fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) til að sýna hlutverk nafnorða, lýsingarorða og fornáfna í setningu. Búlgarskan hefur aftur á móti næstum alveg misst fallbeygingar sínar í gegnum aldirnar (fyrir utan leifar í persónufornöfnum og föll í ákveðnum föstum orðasamböndum). Í stað falla notar búlgarskan forsetningar til að tjá tengsl milli orða.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í búlgörsku verður þýðandinn því að átta sig á málfræðilegu hlutverki íslenska nafnorðsins og finna réttu forsetninguna í búlgörsku til að tjá það sama. Til dæmis verður íslenskt eignarfall (t.d. „bók mannsins“) að vera tjáð með forsetningunni „на“ (na) í búlgörsku („книгата на човека“ – bók-in á manninum). Þessi breyting úr beygingarmáli (synthetic language) yfir í greiningarmál (analytic language) krefst þess að þýðandinn endurskipuleggi setningagerðina oft verulega til að hún hljómi eðlilega á búlgörsku.
2. Hinn ákveðni greinir: Líkindi í ólíkum heimum
Þrátt fyrir mikinn mun er áhugavert að skoða eitt málfræðilegt einkenni sem bæði málin deila: notkun á viðskeyttum ákveðnum greini (postposed definite article). Flest germönsk og slavnesk mál nota lausan greini á undan nafnorðinu (eins og „the book“ á ensku eða „das Buch“ á þýsku), en íslenska og búlgarska hengja greininn aftan á orðið.
- Íslenska: hestur → hesturinn, bók → bókin, barn → barnið
- Búlgarska: кон (kon) → конят (konyat), книга (kniga) → книгата (knigata), dete (dete) → детето (deteto)
Þó að þetta virðist einfalda málin þarf þýðandinn að vera varkár. Í búlgörsku fer val á greini eftir kyni nafnorðsins (karlkyn, kvenkyn eða hvorugkyn) og einnig því hvort nafnorðið er gerandi (subject) eða þolandi (object) í setningunni, þar sem karlkynsorð í eintölu nota mismunandi greinaform (t.d. „-ят/-ят“ fyrir geranda og „-я/-я“ fyrir þolanda). Þetta á sér enga beina hliðstæðu í íslensku þar sem greinirinn beygist einfaldlega í föllum.
3. Sagnir, sagnhorf og hinn flókni búlgarski sagnheimur
Sagnakerfi búlgörskunnar er eitt það flóknasta meðal indóevrópskra mála og er mikill höfuðverkur fyrir þá sem þýða úr íslensku. Búlgarskan hefur níu tíðir og sagnir skiptast í tvo flokka efter sagnhorfi (aspect): fullkomið horf (perfective / свършен вид) og ófullkomið horf (imperfective / несвършен вид). Fullkomið horf táknar lokið ferli eða einstakan atburð, en ófullkomið horf táknar yfirstandandi, endurtekna eða óreglulega atburði.
Íslenska tjáir þennan mun oft með samsettum sagnasamböndum (t.d. „ég er að lesa“ gegn „ég las“), en í búlgörsku verður að velja rétta sagnstofninn. Að auki hefur búlgarskan sérstakan frásagnarhátt (renarrative mood / преизказно наклонение), sem notaður er þegar sögumaður hefur ekki orðið vitni að atburðinum sjálfum heldur endursegir það sem annar sagði. Þegar þýtt er úr íslenskum texta þarf þýðandinn að meta áreiðanleika upplýsinganna í samhenginu til að ákveða hvort nota eigi þennan frásagnarhátt, sem er algjörlega framandi í íslenskri málfræði.
4. Stafróf, hljóðkerfi og umritun nafna
Þar sem íslenska notar latneska stafrófið (með sérstökum bókstöfum eins og þ, ð, æ og ö) og búlgarska notar kýrillíska stafrófið, er umritun eiginnafna og landafræðiheita mikilvægur þáttur í þýðingum. Ekki er hægt að treysta á einfalda staf-fyrir-staf umritun; þess í stað verður að fylgja hljóðfræðilegum reglum.
Til dæmis þarf að umrita íslenska bókstafinn „Þ“ (þorn) yfir í búlgörsku sem „Т“ (T) eða stundum „Тх“ (Th) í eldri textum, þar sem búlgarskan hefur ekkert hljóð sem samsvarar tannbergsmæltu önghljóði. Stafurinn „Г (eð) er oftast umritaður sem „Д“ (D). Hljóðsambönd eins og „ll“ í íslensku (sem borið er fram sem „tl“) krefjast sérstakrar athygli; nafnið „Ketill“ ætti þannig að umritast sem „Кетил“ (Ketil) eða „Кетидл“ eftir framburði fremur en stafsetningu. Þýðendur verða að nota viðurkennda staðla til að tryggja að íslensk nöfn séu auðþekkjanleg og rétt fram borin af búlgörskum lesendum.
5. Menningarleg staðfæring og orðanotkun
Þýðingar snúast ekki eingöngu um málfræði heltur einnig um menningu. Íslensk menning er rík af hugtökum sem tengjast hafi, ís, snjó, landbúnaði á afskekktum stöðum og norrænni goðafræði. Búlgörsk menning á sér aftur á móti djúpar rætur í sögu Balkanskaga, austurkirkjulegri kristni og hefðbundnum landbúnaði suðlægra slóða.
Þegar íslensk orð heiði, hrossagaukur eða sérstök heiti yfir mismunandi gerðir af snjó (t.d. nýsnævi, krap, skari) eru þýdd, getur reynst erfitt að finna beina samsvörun í búlgörsku. Þýðandinn verður þá að ákveða hvort nota eigi útskýrandi þýðingu, almennara hugtak eða jafnvel halda frumorðinu með skýringu í neðanmálsgrein. Sömuleiðis geta íslenskir húsmæðra- eða fjölskylduhættir krafist menningarlegrar aðlögunar til að búlgarskur lesandi átti sig á samhenginu.
6. Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar úr íslensku yfir í búlgörsku er mælt með eftirfarandi vinnubrögðum:
- Greindu samhengið ítarlega: Vegna þess að búlgarskan krefst skýrrar afstöðu til sagnhorfa (perfective/imperfective) og frásagnaraðferðar, er nauðsynlegt að skilja flæði sögunnar og tímaröð áður en byrjað er að þýða einstakar setningar.
- Varastu fallgildrur: Þar sem íslenskan sýnir málfræðileg tengsl með beygingum en búlgarskan með forsetningum, þarf að gæta þess að velja forsetningar sem passa við sagnirnar í búlgörsku, frekar en að reyna að þýða íslensku föllin beint.
- Notaðu áreiðanlegar umritunarreglur: Gakktu úr skugga um að nöfn fólks og staða fylgi samræmdum hætti og séu í samræmi við opinberar leiðbeiningar um umritun á milli latnesks og kýrillíks leturs.
- Fáðu móðurmálstala til yfirlestrar: Þar sem búlgarska hefur mjög ríkan stíl og flókinn sagnasveigju, getur jafnvel tæknilega rétt þýðing hljómað stirð ef hún er ekki yfirfarin af manni sem hefur búlgörsku að móðurmáli.
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og búlgörsku séu brúarsmíð á milli tveggja ólíkra en jafn heillandi menningarheima. Með því að virða sérstöðu beggja mála og vinna meðvitað með málfræðilegan mun geta þýðendur tryggt að boðskapurinn komist til skila á skýran og áhrifaríkan hátt.