Þýðingar á milli íslensku og kínversku teljast til erfiðustu verkefna á sviði þýðingafræðinnar. Þessi tvö tungumál eiga sér enga sameiginlega sögu og tilheyra gerólíkum málaættum. Íslenska er beygingarríkt indóevrópskt mál af germönskum uppruna, sem einkennist af flóknu kerfi nafnorðabeyginga, sagnbeyginga og kynja. Kínverska (einkum staðlað nútímakínverska eða mandarín) tilheyrir hins vegar sínó-tíbesku málaættinni og er einangrandi mál sem treystir á tóna, setningaskipan, hjálparorð og táknkerfi frekar en beygingarendingar. Þessi grein fjallar ítarlega um helstu áskoranir, málfræðileg blæbrigði og hagnýt ráð þegar þýtt er úr íslensku yfir í kínversku.
Málfræðilegur munur: Frá beygingarflækju til einangrandi uppbyggingar
Stærsta áskorunin við að þýða íslenskan texta yfir á kínversku er að brúa bilið á milli afar ólíkra málkerfa. Íslenska notar fallbeygingar (nefnifall, aukaföll), kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn), tölu (eintölu, fleirtölu) og ákveðinn eða óákveðinn greini til að sýna tengsl orða í setningu. Kínverska hefur ekkert af þessu. Nafnorð í kínversku breytast aldrei í útliti; hvorki kyn né fall hefur áhrif á þau.
Til að tjá sömu upplýsingar á kínversku þarf þýðandinn að reiða sig á:
- Orðaröð: Þar sem kínverska hefur engin föll til að gefa til kynna hvað er gerandi og hvað er þiggjandi, er orðaröðin (venjulega Frumlag-Sögn-Andlag) mun strangari en í íslensku. Í íslensku er hægt að breyta orðaröðinni til að leggja áherslu á ákveðna liði, en í kínversku getur slíkt breytt merkingu setningarinnar algjörlega.
- Flokkunarorð (mæliorð): Í kínversku er ekki hægt að setja töluorð beint fyrir framan nafnorð (eins og „tveir hundar“). Nota þarf sérstakt flokkunarorð á milli, sem fer eftir lögun, stærð eða gerð hlutarins (t.d. zhī fyrir dýr, běn fyrir bækur). Þýðandi þarf að hafa djúpan skilning á þessu kerfi til að forðast óeðlilegt málfar.
Tíðakerfi sagnorða og horf
Íslenskt sagnakerfi er flókið með persónubeygingum, tíðum (nútíð, þátíð), háttum (framsöguháttur, viðtengingarháttur) og myndum. Kínverska beygir ekki sagnir. Þess í stað notar hún svokallað „horf“ (e. aspect) og tímatengd atviksorð til að gefa til kynna hvenær og hvernig atburður á sér stað.
Þegar íslenskar sagnir eru þýddar þarf að huga að eftirfarandi atriðum:
- Þátíð og lokið horf: Íslensk þátíð er oft þýdd með því að bæta ögninni le (了) á eftir sögninni til að gefa til kynna að athöfninni sé lokið, eða guò (过) til að gefa til kynna reynslu.
- Framtíð: Kínverska notar sagnir eins og huì (会) á svipaðan hátt og „mun“ eða atviksorð eins og „á morgun“ til að tjá framtíðina, en oft er samhengið látið nægja.
- Viðtengingarháttur: Íslenskur viðtengingarháttur, sem lýsir óskum, möguleikum eða efa (t.d. „ef ég væri...“), krefst þess að notaðar séu sérstakar samtengingar (t.d. rúguǒ 如果) eða hjálparsagnir í kínversku til að koma þessum merkingarmun til skila.
Setningagerð: Flóknar aukasetningar og upplýsingaflæði
Íslenskar setningar geta verið langar og innihaldið margar innskots- og aukasetningar þar sem lýsingarorð og afstæðistengingar tengja saman ólíka hluta. Í kínversku er setningagerðin mun meira niðurbrotin. Eitt mikilvægasta lögmálið í kínverskri málfræði er að allar lýsingar, hvort sem það eru lýsingarorð eða heilu afstæðissetningarnar (t.d. „maðurinn sem ég sá í gær“), verða að koma fyrir framan nafnorðið sem þær lýsa.
Dæmi: Setningin „Ég las bókina sem þú gafst mér á afmælinu mínu“ verður á kínversku að byggjast upp sem: „Ég las [þú gafst mér á afmælinu mínu] bókina.“ Ef íslenska setningin er mjög löng getur þessi uppbygging gert kínverska textann afar þungan og erfiðan aflestrar. Góður þýðandi þarf því oft að skipta einni flókinni íslenskri setningu upp í tvær eða þrjár styttri setningar á kínversku til að tryggja eðlilegt flæði.
Menningarleg staðfæring: Frá norrænum goðsögum til kínverskra klassíkera
Þýðing er ekki aðeins flutningur á milli málkerfa heldur einnig á milli menningarheima. Íslensk menning er rík af vísunum í norræna goðafræði, Íslendingasögur, veðurfar, landslag og sérstakan lífsstíl. Kínversk menning byggir á þúsunda ára sögu konfúsíusarstefnu, búddisma, taóisma og ríkri hefð fjögurra stafa orðtaka (chengyu 成语).
Helstu áskoranir í menningarlegri staðfæringu eru:
- Veður og landslag: Íslenska á fjölda orða yfir snjó, rok og landslagsfyrirbæri (t.d. gola, kaldi, stinningskaldi, rok, fárviðri). Kínverska á oft ekki nákvæma samsvörun fyrir öll þessi blæbrigði, og þarf þýðandi að lýsa ástandinu með öðrum hætti eða nota almennari hugtök.
- Sérheiti og hugtök: Hugtök tengd íslenskri stjórnsýslu (t.d. Alþingi, sýslumaður) eða matarmenningu (t.d. skyr, hangikjöt) þarf annaðhvort að hljóðrita (t.d. skyr verður shīkè 斯客) eða útskýra með lýsandi hætti í textanum.
- Fjölskyldutengsl og kurteisi: Á kínversku skiptir miklu máli hver aldursmunur og staða fólks er innan fjölskyldu eða samfélags. Þar eru til mismunandi orð yfir „eldri bróður“ (gēge) og „yngri bróður“ (dìdi), eða móðurforeldra og föðurforeldra. Þegar íslenskur texti notar einfaldlega orðið „bróðir“ eða „amma“, verður þýðandinn oft að ráða í samhengið til að velja rétta kínverska orðið.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja gæði og nákvæmni þegar þýtt er úr íslensku á kínversku er mælt með því að fylgja þessum vinnureglum:
- Greindu samhengið ítarlega: Vegna þess að kínverska treystir mikið á samhengi (t.d. til að ákvarða tíð sagnanna eða kyn persóna), verður þýðandinn að skilja heildarsamhengi textans áður en byrjað er að þýða einstakar setningar.
- Forðastu orð-fyrir-orð þýðingu: Að þýða íslenska setningaskipan beint yfir á kínversku leiðir nánast undantekningarlaust til óskiljanlegs texta. Endurformúlaðu hugsunina á kínverskum forsendum.
- Nýttu kínversk orðtök (Chengyu) með varúð: Kínverjar kunna mjög vel að meta þegar klassísk orðtök eru notuð rétt, en röng notkun getur virkað óeðlileg eða breytt merkingu textans.
- Láttu móðurmálshafa lesa yfir: Vegna þess hve kínverskt ritmál (táknin) og málfar er frábrugðið vestrænum málum, er nauðsynlegt að fá kínverskan móðurmálshafa til að lesa yfir endanlega þýðingu til að tryggja að hún hljómi eðlilega og áferðarfallega.
Árangursrík þýðing á milli íslensku og kínversku krefst þess vegna ekki aðeins framúrskarandi tungumálakunnáttu, heldur einnig djúps skilnings á þeim tveimur gerólíku heimum sem tungumálin spretta úr.