Қазіргі таңда Қазақстан мен Қытай арасындағы саяси, экономикалық және мәдени байланыстардың қарқынды дамуы аударма саласына деген сұранысты бұрын-соңды болмаған деңгейге көтерді. "Бір белдеу, бір жол" жаһандық бастамасы аясындағы бірлескен жобалар, сауда-саттық қатынастары және білім беру саласындағы алмасулар кәсіби қазақша-қытайша аударма қызметінің рөлін арттыра түсуде. Дегенмен, бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататындықтан, олардың арасындағы аударма процесі ерекше кәсіби шеберлікті, терең лингвистикалық білімді және мәдени сезімталдықты талап етеді. Бұл мақалада қазақ тілінен қытай тіліне аударудың басты заңдылықтарын, кездесетін негізгі қиындықтарды және сапалы аударма жасауға көмектесетін практикалық кеңестерді қарастырамыз.
Лингвистикалық құрылымдардың айырмашылығы
Қазақ тілінен қытай тіліне сапалы аударма жасаудың ең бірінші шарты – екі тілдің грамматикалық және құрылымдық ерекшеліктерін терең түсіну. Бұл тілдердің морфологиялық және синтаксистік айырмашылықтары өте үлкен:
- Агглютинативтілік және оқшаулаушылық: Қазақ тілі – түркі тілдері тобына жататын агглютинативті тіл. Мұнда сөз түрлендіру және жаңа сөз жасау түбірге тиісті жалғаулар мен жұрнақтарды бірінен соң бірін жалғау арқылы жүзеге асады. Ал қытай тілі – сино-тибет тілдері тобына жататын оқшаулаушы (изоляциялаушы) тіл. Қытай тілінде сөздер өзгермейді, яғни септелмейді және жіктелмейді. Грамматикалық мағыналар сөздердің орын тәртібі және көмекші сөздер (шылаулар) арқылы беріледі.
- Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі: Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің орналасу тәртібі негізінен "Бастауыш + Толықтауыш + Баяндауыш" (SOV) схемасы бойынша болады, яғни етістік әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал қытай тілінде негізгі модель "Бастауыш + Баяндауыш + Толықтауыш" (SVO) құрылымына бағынады. Аудармашы қазақша мәтінді қытайшаға өткізгенде сөйлемнің құрылымын толығымен қайта құрастыруы қажет.
- Сөз таптары мен сөздердің өзара байланысы: Қазақ тіліндегі септік жалғаулары қытай тілінде демеуліктер (жәрдемші сөздер) және предлогтар арқылы жеткізіледі. Мысалы, қазақ тіліндегі барыс септігі (-ға/-ге) қытай тіліндегі "给" (gěi) немесе "向" (xiàng) сияқты қызметтік сөздермен алмастырылады.
Лексикалық және семантикалық сәйкессіздіктер
Сөздердің мағыналық жағынан сәйкес келмеуі немесе баламасының болмауы кез келген аудармашы үшін үлкен сынақ болып табылады. Қазақ және қытай тілдерінің лексикалық қорында мынадай ерекшеліктер бар:
Біріншіден, қазақ тіліндегі ұлттық нақыштағы сөздер мен реалияларды қытай тіліне аудару күрделі мәселе. Мысалы, "жайлау", "қымыз", "шаңырақ", "сүйінші", "асар" секілді ұғымдардың қытай мәдениетінде тікелей баламасы жоқ. Мұндай жағдайда аудармашы транслитерация (дыбыстық сәйкестендіру) мен сипаттамалық аударманы қатар қолдануға мәжбүр болады. "Қымыз" сөзін дыбыстық жағынан "马奶子酒" (бие сүтінен жасалған арақ/сусын) деп сипаттап немесе "库米思" (kùmǐsī) деп транскрипциялап түсіндіруге тура келеді.
Екіншіден, қытай тіліндегі идиомалар мен тұрақты тіркестерді (ченъюйлерді - 成语) аудару ерекше дайындықты қажет етеді. Ченъюйлер әдетте төрт иероглифтен тұрады және олардың артында терең тарихи немесе философиялық аңыз жатады. Оларды қазақ тіліне сөзбе-сөз аудару мағынасыз болып шығады. Сондықтан аудармашы қазақ тіліндегі балама мақал-мәтелдерді табуы немесе оның астарлы мағынасын ашып түсіндіруі тиіс. Мысалы, "画蛇添足" (жылан суретін салып, оған аяқ қосу) идиомасын қазақшаға "артық қыламын деп тыртық қылу" немесе "қажетсіз әрекет жасау" деп аударған жөн.
Мәдени және стилистикалық локализация
Аударма тек сөздерді ауыстыру емес, ол – мәдениеттер арасындағы көпір. Қазақ және қытай халықтарының дүниетанымы мен сөйлеу мәдениеті әртүрлі. Қытай тілінде сыпайылық пен иерархия деңгейіне үлкен мән беріледі. Сөйлеушінің мәртебесіне, жасына және әлеуметтік жағдайына байланысты қолданылатын ерекше сөз орамдары бар.
Құжаттарды, келісімшарттарды және ресми хаттарды аударғанда қытай тілінің ресми-іскери стилін қатаң сақтау керек. Қытай іскери мәдениетінде қолданылатын терминдер мен құрмет көрсету формалары (мысалы, "贵公司" - сіздің құрметті компанияңыз) мәтіннің дипломатиялық және кәсіби деңгейін көрсетеді. Мұндай стилистикалық нюанстарды ескермеу серіктестер арасындағы түсініспеушілікке әкеп соғуы мүмкін.
Қазақ тілінен қытай тіліне аудару кезіндегі негізгі қателіктер
Тәжірибесіз аудармашылар жіберетін ең жиі кездесетін қателіктерді атап өткен жөн:
- Сөзбе-сөз аудару (калька): Сөйлемнің грамматикалық байланысын ескермей, сөздіктегі бірінші келген мағынасы бойынша аудару мәтінді түсініксіз етеді. Бұл әсіресе қытай тілінің қатаң сөз тәртібі бұзылғанда жиі орын алады.
- Контекстті ескермеу: Қытай тіліндеге көптеген иероглифтердің контекстке байланысты ондаған мағынасы болуы мүмкін. Контекстті дұрыс талдамау аударманың мағынасын мүлдем өзгертіп жібереді.
- Иероглифтердің дұрыс жазылуын қадағаламау: Қытай тілінде дыбысталуы бірдей, бірақ жазылуы мен мағынасы әртүрлі омофондар өте көп. Бір сызықшадан қателесу сөздің мағынасын толық өзгертуі мүмкін. Сонымен қатар, Қытай Халық Республикасында жеңілдетілген иероглифтер (简体字) қолданылса, Тайвань мен Гонконгта дәстүрлі иероглифтер (繁体字) қолданылатынын ұмытпаған жөн.
Аудармашыларға арналған практикалық кеңестер
Қазақ-қытай аудармасының сапасын жақсарту және кәсіби деңгейді көтеру үшін мынадай ережелерді ұстанған абзал:
- Глоссарийлермен жұмыс істеу: Терминологияның біркелкілігін сақтау үшін әр сала бойынша (заң, медицина, IT, мұнай-газ) жеке глоссарийлер жасап, оларды үнемі жаңартып отырыңыз.
- Қазіргі заманғы CAT (Computer-Assisted Translation) құралдарын пайдалану: SDL Trados, Memsource немесе Smartcat сияқты бағдарламалар аударма жадын (Translation Memory) сақтауға және үлкен мәтіндерді жылдам әрі сапалы өңдеуге көмектеседі.
- Редакциялау мен корректорлық оқу: Дайын болған қытайша мәтінді міндетті түрде қытай тілін ана тілі ретінде білетін маманға (native speaker) тексертіңіз. Бұл мәтіннің табиғи және түсінікті шығуына кепілдік береді.
- Мәдени білімді арттыру: Тіл үйренумен қатар Қытайдың тарихын, мәдениетін, әдет-ғұрпын және философиясын оқып-біліңіз. Бұл мәтіннің астарлы мағынасын дәл табуға көмектеседі.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен қытай тіліне аудару – бұл тек техникалық жұмыс емес, үлкен шығармашылық пен жауапкершілікті требовать ететін процесс. Екі тілдің құрылымдық және мәдени айырмашылықтарын ескере отырып жасалған аударма ғана халықаралық қарым-қатынастардың табысты болуына ықпал ете алады.