Орчин үеийн даяаршил, соёл хоорондын харилцааны эрин үед өөр өөр хэлний гэр бүлд хамаарах хэлнүүдийн хооронд хөрвүүлэг хийх нь орчуулагчдаас асар өндөр ур чадвар, гүнзгий мэдлэг шаарддаг. Тэр дундаа Алтай язгуурын монгол хэлнээс Энэтхэг-Европ язгуурын славян бүлгийн польш хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн үгсийг дүйцүүлэх төдий ажил биш, харин хоёр өөр сэтгэлгээний ертөнцийг хооронд нь гүүр болгон холбох нарийн төвөгтэй үйл явц юм. Энэхүү өгүүлэлд монгол хэлнээс польш хэл рүү хөрвүүлэхэд тулгардаг хэл шинжлэлийн гол бэрхшээлүүд, өгүүлбэрийн бүтцийн шилжилт, хүйсийн ангилал, үйл үгийн байдал болон соёлын нутагшуулалтын талаар нарийвчлан авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн бүтэц ба үгийн дараалал: SOV-оос SVO тогтолцоо руу шилжих нь
Монгол ба польш хэлний хамгийн том ялгаа нь өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалд оршдог. Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) шинжтэй бөгөөд өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц нь "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" (Subject-Object-Verb буюу SOV) дараалалтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн төгсгөлд үйл үг ордог бөгөөд утга санаа нь хамгийн сүүлд бүрэн тодорхой болдог онцлогтой. Үүний эсрэгээр, польш хэл нь флексив (inflectional) шинжтэй ба ерөнхий бүтэц нь "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдахуун" (Subject-Verb-Object буюу SVO) дарааллыг баримталдаг.
Хэдийгээр польш хэлэнд үгийн дараалал харьцангуй чөлөөтэй бөгөөд логик өргөлтийг тодотгох зорилгоор байрыг нь сольж болдог чиглэлтэй боловч орчуулга хийхдээ монгол хэлний өгүүлбэрийг шууд үгчлэн хөрвүүлбэл польш хэлээр маш хиймэл, ойлгомжгүй өгүүлбэр үүснэ. Тиймээс орчуулагч монгол өгүүлбэрийн гол үйл үгийг олж, польш өгүүлбэрийн эхэнд эсвэл дунд хэсэгт байрлуулж, өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь дахин зохион байгуулах шаардлагатай болдог. Энэ нь ялангуяа олон хамааралтай гишүүн өгүүлбэр бүхий нийлмэл өгүүлбэрийг орчуулахад ихээхэн туршлага шаарддаг ажил юм.
2. Төлөв байдал ба Хүйсийн ангилал: Хоёр хэлний үндсэн ялгаа
Монгол хэлэнд нэр үгийн хүйс (gender) гэж байдаггүй. Бид хүйс харгалзахгүйгээр "тэр" гэдэг төлөөний үгийг ашигладаг бол польш хэл нь маш нарийн хүйсийн тогтолцоотой. Польш хэлэнд нэр үг, тэмдэг нэр, төлөөний үг, тэр байтугай өнгөрсөн цаг дээрх үйл үг хүртэл эр (męski), эм (żeński), саармаг (nijaki) хүйсийн аль нэгэнд хамаарч хувирдаг. Үүгээр ч зогсохгүй, олон тоон дээр "эр хүмүүсийг заасан олон тоо" (męskoosobowy) болон "бусад нэр үгийг заасан олон тоо" (niemęskoosobowy) гэж хуваагддаг нь орчуулагчийг маш анхааралтай байхыг шаарддаг.
Монгол хэлнээс польш хэл рүү орчуулахдаа эх бичвэрт байгаа "тэр" гэх үг хэнд хамаарч байгааг контекстоос зөв тодорхойлж, польш хэлний "on" (эр), "ona" (эм) эсвэл "ono" (саармаг) гэх мэт тохирох төлөөний үг болон түүнийг дагасан тэмдэг нэр, үйл үгийн хэлбэрийг зөв сонгох хэрэгтэй. Жишээлбэл, "Тэр эмч ажилдаа ирсэн" гэсэн өгүүлбэрийг орчуулахад тухайн эмч нь эрэгтэй бол "Ten lekarz przyszedł do pracy", эмэгтэй бол "Ta lekarka przyszła do pracy" гэж эрс өөр хэлбэрээр орчуулагдана. Хэрэв үүнийг буруу хөрвүүлбэл польш хэлний дүрмийн ноцтой алдаа болох юм.
3. Тийн ялгалын тогтолцоо ба тэдгээрийн зохицол
Монгол хэл 8 тийн ялгалтай бол польш хэл 7 тийн ялгалтай (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz). Хэдийгээр хоёр хэл хоёулаа тийн ялгалын баялаг тогтолцоотой боловч тэдгээрийн үүрэг, хэрэглээ, үйл үг болон угтвар үгтэй (preposition) зохицох байдал нь тэс өөр юм. Монгол хэлэнд тийн ялгалын нөхцөлүүд нэр үгийн араас залгагддаг бол польш хэлэнд угтвар үг ба нэр үгийн төгсгөлийн хувирал хослон утгыг илэрхийлдэг.
Жишээлбэл, монгол хэлний өгөх оршихын тийн ялгал (-д, -т) нь польш хэлэнд чиглэл, байршлаас хамааран өөр өөр угтвар үг (w, na, do) болон өөр өөр тийн ялгал (miejscownik, dopełniacz)-ыг шаардана. Орчуулагч нь зөвхөн тийн ялгал хариуцах үгийг олохоос гадна польш хэлний үйл үгийн удирдлага (rekcja czasownika) буюу тухайн үйл үг араасаа ямар тийн ялгал шаарддагийг цээжээр мэддэг байх ёстой. Энэхүү дүрмийн зөрүүг оновчтой шийдэх нь орчуулгын чанарыг тодорхойлох гол хүчин зүйл болдог.
4. Үйл үгийн байдал (Aspect) ба Цагийн зохицол
Славян хэлнүүдийн, түүний дотор польш хэлний үйл үгийн хамгийн хүнд сэдэв бол үйл үгийн байдал (aspect) юм. Польш хэлэнд үйл үг бүр нь "төгссөн байдал" (dokonany) болон "төгсөөгүй байдал" (niedokonany) гэсэн хоёр хэлбэртэй байдаг. Үйл явц үргэлжилж байгаа эсвэл байнга давтагддаг бол төгсөөгүй байдлын үйл үгийг, харин үйл явц дуусаж үр дүн нь гарсан бол төгссөн байдлын үйл үгийг сонгодог.
Монгол хэлэнд үйл үгийн энэхүү утгыг дагавар нөхцөлүүд болон туслах үйл үгсээр (жишээлбэл: -чих, -чихлаа, -ж байна) илэрхийлдэг. Жишээ нь, "би ном уншсан" (би уншиж байсан уу, эсвэл бүрэн уншиж дуусгасан уу гэдэг нь тодорхойгүй байж болно) гэдгийг польш хэл рүү хөрвүүлэхдээ орчуулагч нөхцөл байдлыг харж "czytałem" (уншиж байсан - төгсөөгүй) эсвэл "przeczytałem" (уншаад дуусгачихсан - төгссөн) гэдгийн алийг нь хэрэглэхээ шийднэ. Үүнийг буруу сонговол өгүүлбэрийн утга санаа бүрэн гажиж, уншигчдад буруу мэдээлэл хүрэх аюултай.
5. Соёлын шилжилт ба нутагшуулалтын тулгамдсан асуудлууд
Хэл бол тухайн ард түмний ахуй амьдрал, соёл, түүхийн тусгал байдаг. Монголчуудын нүүдэлчин соёл, мал аж ахуйн уламжлалтай холбоотой үг хэллэгүүд польш хэлэнд шууд дүйцэх үггүй байх нь элбэг. Жишээлбэл, "айраг", "гэр", "малын зүс", "аргал" зэрэг үгсийг польш хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй бөгөөд тайлбарласан орчуулга (explanatory translation) хийх эсвэл хөрвүүлэн тайлбарлах арга техникийг ашигладаг.
Үүний нэгэн ажил, польш хэлний католик шашны уламжлал, Европын түүхэн ахуйтай холбоотой хэлц үг, зүйр цэцэн үгсийг монгол хэл рүү хөрвүүлэхэд ч ижил хүндрэл гарна. Орчуулагч нь зөвхөн хэлний мэдлэгтэй байгаад зогсохгүй, хоёр орны соёл, түүх, сэтгэлгээний онцлогийг гүн гүнзгий мэддэг соёлын зуучлагч (cultural mediator) байх ёстой. Соёлын контекстыг орхигдуулсан орчуулга нь хуурай, амьгүй мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг бөгөөд уншигчийн сэтгэлд хүрдэггүй.
6. Монгол хэлнээс Польш хэл рүү орчуулах практик зөвлөмжүүд
Чанарын өндөр түвшинд, уншууртай орчуулга хийхийн тулд дараах практик зөвлөмжүүдийг мөрдөхийг зөвлөж байна:
- Контекстыг бүрэн ойлгох: Орчуулга хийж эхлэхээсээ өмнө эх бичвэрийг бүхэлд нь уншиж, ерөнхий санаа, өнгө аяс (tone) болон бичлэгийн хэв маягийг тодорхойлно. Энэ нь төлөөний үгийн хүйс болон үйл үгийн байдлыг зөв сонгоход тусална.
- Шууд орчуулгаас татгалзах: Үг үгээр нь хөөж орчуулах биш, өгүүлбэрийн санааг польш хэлний өгүүлбэрийн бүтцэд нийцүүлэн дахин найруулах ур чадварт суралцах хэрэгтэй. Польш хэлний чөлөөт үгийн дарааллыг ашиглан логик холбоог чадварлаг гаргах нь чухал.
- Толь бичиг болон хэлний санг оновчтой ашиглах: Хоёр хэлний шууд толь бичиг хангалтгүй байдаг тул монгол-англи, англи-польш гэх мэт дамжсан толь бичгүүдийг харьцуулан ашиглах, мөн польш хэлний синоним (ижил утгат үг)-ийн толь бичгийг тогтмол ашиглаж үгийн сангаа баяжуулах шаардлагатай.
- Хянан найруулга хийх: Орчуулгыг бэлэн болгосны дараа эх бичвэрийг харалгүйгээр зөвхөн польш хэл дээрх эхийг уншиж, найруулга, хэллэг нь төрөлх польш хэлтэй хүнд хэр зэрэг байгалийн мэт сонсогдож байгааг шалгах хэрэгтэй. Боломжтой бол польш хэлтэй мэргэжлийн редактороор хянуулах нь хамгийн шилдэг арга юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс польш хэл рүү хөрвүүлэх нь тасралтгүй суралцах, дадлагажих үйл явц юм. Дүрмийн нарийн ялгаа, соёлын өвөрмөц онцлогийг зөв уялдуулан орчуулж чадвал хоёр орны ард түмэн бие биенийхээ түүх, утга зохиол, оюуны бүтээлийг илүү гүн гүнзгий ойлгох боломж бүрдэх болно.