Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони хорватӣ яке аз самтҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби соҳаи тарҷумонӣ ба шумор меравад. Ин ду забон ба оилаҳои мухталифи забонӣ тааллуқ доранд: забони тоҷикӣ як забони эронӣ аз оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ буда, сохтори хоси худро дорад, дар ҳоле ки забони хорватӣ ба гурӯҳи забонҳои славянии ҷанубӣ мансуб аст. Барои иҷрои тарҷумаи босифат ва аз назари мантиқиву услубӣ дуруст, тарҷумон бояд на танҳо луғати ҳарду забонро хуб донад, балки фарқиятҳои амиқи сохторӣ, грамматикӣ ва фарҳангии онҳоро низ дарк намояд. Дар ин мақола мо нозукиҳои асосии тарҷумаро аз тоҷикӣ ба хорватӣ баррасӣ карда, маслиҳатҳои муфидро барои тарҷумонҳои касбӣ пешниҳод менамоем.
1. Фарқиятҳои синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Яке аз фарқиятҳои барҷастатарини сохторӣ байни забонҳои тоҷикӣ ва хорватӣ дар тартиби калимаҳо дар ҷумла зоҳир мешавад. Забони тоҷикӣ маъмулан сохтори SOV (Мубтадо - Аъзои пайрав - Хабар)-ро пайравӣ мекунад, ки дар он феъл (хабар) қариб ҳамеша дар охири ҷумла қарор мегирад. Баръакс, забони хорватӣ дорои сохтори SVO (Мубтадо - Хабар - Аъзои пайрав) мебошад, ҳарчанд тартиби калимаҳо дар он аз сабаби мавҷудияти падежҳо (ҳолатҳои исм) хеле чандир ва озод аст.
Ҳангоми тарҷума, кӯчондани оддии калимаҳо метавонад боиси нофаҳмиҳо гардад. Тарҷумон бояд ҷумларо комилан аз нав созад. Масалан, ҷумлаи тоҷикии «Ман китобро дирӯз аз мағоза харидам» дар хорватӣ бояд чунин сохтор гирад: «Ja sam jučer kupio knjigu u trgovini» (Ман дирӯз харидам китобро дар мағоза). Дар ин ҷо феъл аз охири ҷумла ба қисми миёна гузашта, сохтори табиии хорватиро ба вуҷуд меорад.
2. Категорияи ҷинси грамматикӣ ва мушкилоти он
Дар забони тоҷикӣ категорияи ҷинси грамматикӣ (мардона, занона ва миёна) вуҷуд надорад. Исмҳо ва ҷонишинҳо барои ифодаи ҷинс тағйир намеёбанд. Аммо дар забони хорватӣ ин категория нақши калидӣ дорад. Ҳамаи исмҳо ба яке аз се ҷинс тақсим мешаванд: мардона (muški rod), занона (ženski rod) ва миёна (srednji rod).
Ин фарқият барои тарҷумоне, ки аз тоҷикӣ ба хорватӣ тарҷума мекунад, мушкилоти зеринро пеш меорад:
- Ҳамоҳангсозии сифатҳо, ҷонишинҳо ва феълҳо (дар замони гузашта) бо исм аз рӯи ҷинс ва шумора.
- Муайян кардани ҷинси контекстии қаҳрамонҳо ё ашёҳое, ки дар матни тоҷикӣ ҷинсашон нишон дода нашудааст (масалан, калимаи «дӯст» метавонад ба хорватӣ ҳамчун «prijatelj» барои мард ё «prijateljica» барои зан тарҷума шавад).
- Тарҷумон бояд контекстро бодиққат таҳлил кунад, то ҷинси дурусти грамматикиро дар хорватӣ интихоб намояд.
3. Систематикаи падежҳо (Ҳолатҳои исм) дар забони хорватӣ
Забони хорватӣ дорои системаи мураккаби падежҳо мебошад, ки аз 7 падежи гуногун иборат аст: Номинатив (Nominativ), Генитив (Genitiv), Датив (Dativ), Акузатив (Akuzativ), Вокатив (Vokativ), Локатив (Lokativ) ва Инструментал (Instrumental). Ҳар як падеж пасвандҳои хоси худро дорад, ки вобаста ба ҷинс ва шумораи исм тағйир меёбанд.
Дар забони тоҷикӣ бошад, муносибатҳои байни калимаҳо асосан ба воситаи пешояндҳо (ба, дар, аз, бо ва ғайра), пасоянди «-ро» ва бандаки изофӣ ифода карда мешаванд. Ҳангоми тарҷума ба хорватӣ, тарҷумон бояд муайян кунад, ки кадом пешоянди хорватӣ бо кадом падеж истифода мешавад. Хатогӣ дар интихоби пасванди падеж матнро ғайритабиӣ ва нофаҳмо месозад.
4. Истифодаи замонҳои феъл ва намуди феъл (Категорияи намуд)
Забони хорватӣ, ба монанди дигар забонҳои славянӣ, категорияи намуди феълро дорад, ки ба ду гурӯҳ тақсим мешавад: намуди мутлақ (свршени вид - свршени глаголски вид) ва намуди номутлақ (несвршени вид). Дар забони тоҷикӣ ин категория ба таври дигар ва бештар тавассути замонҳои феълӣ ва феълҳои ёвар сохта мешавад.
Масалан, феъли тоҷикии «навиштан» дар хорватӣ метавонад ду шакли асосӣ дошта бошад: «pisati» (номутлақ - раванди навиштан) ва «napisati» (мутлақ - анҷоми навиштан). Интихоби нодурусти шакли феъл метавонад маънои аслӣ ва контексти ҷумларо комилан тағйир диҳад. Тарҷумон бояд хуб фаҳмад, ки оё амал ба анҷом расидааст ё ҳоло ҳам идома дорад.
5. Тарҷумаи ибораҳои изофӣ ва истилоҳоти фарҳангӣ (Реалияҳо)
Изофа яке аз хусусиятҳои хоси забони тоҷикӣ мебошад, ки барои пайваст кардани калимаҳо хизмат мекунад (масалан, «китоби дӯст», «шаҳри Душанбе»). Дар хорватӣ ин гуна робитаҳо тавассути падежи генитив ё сифатҳои соҳибӣ ифода мешаванд. Масалан, «китоби дӯст» ба хорватӣ ҳамчун «prijateljeva knjiga» (сифати соҳибӣ) ё «knjiga prijatelja» (падежи генитив) тарҷума мешавад.
Илова бар ин, воқеиятҳои фарҳангии Тоҷикистон (ба монанди унсурҳои миллӣ: «наврӯз», «ош», «куртаи чакан») дар забони хорватӣ муодили мустақим надоранд. Дар чунин ҳолатҳо тарҷумон бояд усулҳои зеринро истифода барад:
- Транслитератсия бо тавзеҳоти иловагӣ дар дохили қавс ё дар поёни саҳифа барои равшан кардани мафҳум.
- Тарҷумаи тавсифӣ (дескриптивӣ) барои фаҳмо кардани мафҳум ба хонандаи хорватзабон.
- Ивазкунии функсионалӣ бо мафҳуми шабеҳ дар фарҳанги хорватӣ (агар ин ба маънои матн таъсири манфӣ нарасонад).
6. Маслиҳатҳои касбӣ ва амалӣ барои тарҷумаи бомуваффақият
Барои ноил шудан ба сатҳи баланди дақиқӣ ва равонии матн ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба хорватӣ, тавсияҳои зеринро риоя кунед:
- Таҳлили амиқи контекст: Пеш аз оғози тарҷума, тамоми матн ё қисмати калони онро бихонед, то аз ҷинси қаҳрамонҳо ва хусусияти замони амалҳо бохабар шавед.
- Истифодаи забонҳои миёнарав: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-хорватӣ камёбанд, истифодаи забонҳои миёнарав (ба монанди русӣ ё англисӣ) метавонад кӯмак кунад. Аммо ҳамеша маънои калимаи ниҳоиро дар луғатҳои тафсирии хорватӣ тафтиш кунед.
- Диққат ба клитикаҳо (enklitike) дар хорватӣ: Дар хорватӣ калимаҳои кӯтоҳ (ба монанди ҷонишинҳои кӯтоҳ ва феълҳои ёвар «sam», «si», «je», «mi», «ti») бояд дар мавқеи дуюми ҷумла қарор гиранд. Ин қоидаи қатъиро риоя кунед, вагарна матни шумо ғайрикасбӣ менамояд.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи аслӣ (Native Speaker): Агар матн барои нашри оммавӣ, тиҷорат ё ҳуҷҷатҳои расмӣ пешбинӣ шуда бошад, ҳатман онро ба як муҳаррири хорватзабон нишон диҳед, то равонӣ ва табиии он таъмин карда шавад.
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба хорватӣ кӯпруки муҳими фарҳангӣ ва иқтисодӣ байни Осиёи Марказӣ ва нимҷазираи Балкан мебошад. Бо риояи ин қоидаҳо ва таҳлили дақиқи фарқиятҳои грамматикиву синтаксисӣ, тарҷумонҳо метавонанд матнҳоеро эҷод кунанд, ки барои хонандагони хорватзабон комилан фаҳмо, табиӣ ва ҷолиб бошанд.