די קונסט פֿון איבערזעצונג איז פֿיל מער ווי בלויז איבערטראָגן ווערטער פֿון איין שפּראַך צו אַן אַנדערער; עס איז אַ בריק צווישן צוויי קולטורן, צוויי היסטאָריעס און צוויי גאָר פֿאַרשיידענע וועלט־באַנעמונגען. ווען מיר רעדן וועגן איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף כינעזיש, רעדן מיר וועגן איינער פֿון די אינטערעסאַנטסטע און שווערסטע לינגוויסטישע פּראָיעקטן. ייִדיש, אַ שפּראַך מיט טיפֿע אייראָפּעיִש־ייִדישע וואָרצלען, טרעפֿט זיך דאָ מיט כינעזיש, איינער פֿון די עלטסטע און מערסט קאָמפּליצירטע שפּראַך־סיסטעמען אין מזרח־אַזיע. דער אַרטיקל וועט דורכפֿאָרשן די הויפּט שוועריקייטן, די ספּעציפֿישע ניואַנסן און געבן נוציקע עצות ווי אַזוי צו מאַכן דעם פּראָצעס דערפֿאָלגרייך.
די היסטאָרישע און קולטורעלע דיסטאַנץ צווישן די שפּראַכן
ייִדיש איז היסטאָריש ענג פֿאַרבונדן מיט דער ייִדישער רעליגיע, קולטור און דעם לעבן אין שטעטלעך פֿון מיזרח־אייראָפּע. די שפּראַך איז רייך מיט לשון־קודשדיקע באַגריפֿן, דײַטשע וואָרצלען און סלאַווישע השפּעות. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז כינעזיש (באַזונדערס מאַנדאַרין) אַ שפּראַך וואָס באַזירט זיך אויף אַ גאָר אַנדער פֿילאָסאָפֿישער און קולטורעלער יסוד – קאָנפֿוציאַניזם, טאַאָיזם און אַ לאַנגע קיסרישע געשיכטע. דאָס מיינט אַז אַן איבערזעצער קען נישט בלויז זוכן ווערטער אין אַ ווערטערבוך, נאָר ער מוז שאַפֿן נייע קולטורעלע בריקן כּדי דער כינעזישער לייענער זֹאל פֿאַרשטיין דעם אמתן מיינונג פֿון דעם ייִדישן טעקסט.
לינגוויסטישע אַרויספֿאָדערונגען אין דער איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף כינעזיש
דער לינגוויסטישער שפּאַלט צווישן ייִדיש און כינעזיש איז ריזיק. דאָס קומט לידערשפּרעכנד צום אויסדרוק אין עטלעכע הויפּט געביטן:
1. גראַמאַטישע סטרוקטורן און סינטאַקס
ייִדיש געהערט צו דער אינדאָ־אייראָפּעיִשער שפּראַך־משפּחה און ניצט אַ רייכע גראַמאַטישע סיסטעם: פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו), מינים (זכר, נקבה, נייטראַל), און צייטן וואָס ווערן אויסגעדריקט דורך קאָניוגאַציעס פֿון ווערבן. כינעזיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַן אַנאַליטישע שפּראַך. עס זענען נישטאָ קיין קאָניוגאַציעס, קיין מינים פֿאַר סובסטאַנטיוון, און קיין פֿאַלן. די גאַנצע גראַמאַטישע באַציִונג ווערט באַשלאָסן דורך דעם סדר פֿון די ווערטער אינעם זאַץ און דורך דעם באַניץ פֿון הילף־פּאַרטילעך. דאָס מיינט אַז אַ קאָמפּליצירטער ייִדישער זאַץ מיט פֿיל אָפּצווייגונגען מוז אָפֿט מאָל צעטיילט ווערן אין עטלעכע קורצע, קלאָרע כינעזישע זאַצן.
2. דער אידיאָמאַטישער אוצר פֿון ייִדיש
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע וואַרעמע, הומאָריסטישע און אָפֿט מאָל ביטער־זיסע אידיאָמען. אויסדרוקן ווי "לעבן ווי גאָט אין אָדעס", "צושטעלן אַ קאַשע", אָדער "מאַכן אַ טשייניק" האָבן נישט קיין גלייכע איבערזעצונג אין כינעזיש. אויב מען וועט זיי איבערזעצן וואָרט־ביי־וואָרט, וועט דער כינעזישער לייענער בלייבן געשלאָגן מיט פֿרעמדקייט. דער איבערזעצער מוז געפֿינען ענלעכע כינעזישע אויסדרוקן (Chengyu – פֿיר־סימבאָליקע כינעזישע אידיאָמען) אָדער דערקלערן די כּוונה אויף אַזאַ אופֿן וואָס היט אָפּ דעם אָריגינעלן טאָן פֿונעם שרייבער.
3. רעליגיעזע און טראַדיציאָנעלע באַגריפֿן
אַ גרויסער טייל פֿון דעם ייִדישן וואָרט־אוצר קומט פֿון דער ייִדישער רעליגיע (לשון־קודש יסוד). ווערטער ווי "שבת", "מצוה", "כשר", "ייִדישקייט", "גאַלחות" און "עולם־הבא" האָבן נישט קיין גלייכע רעליגיעזע פּאַראַלעלן אין דער כינעזישער קולטור. ווען מען איבערזעצט "מצוה", למשל, קען מען ניצן דעם באַגריף 善行 (shànxíng - גוטע טאַט) אָדער 诫命 (jièmìng - געבאָט), אָבער קיין איינער פֿון זיי גיט נישט איבער דעם פֿולן ספּעקטרום פֿון דעם ייִדישן באַגריף. דער איבערזעצער מוז אָפֿט מאָל צוגעבן קליינע דערקלערונגען אין די פֿוסנאָטעס כּדי צו שאַפֿן קאָנטעקסט.
סטראַטעגיעס פֿאַר אַן עפֿעקטיווער ייִדיש־כינעזיש איבערזעצונג
כּדי צו שאַפֿן אַ הויך־קוואַליטאַטיווע איבערזעצונג וואָס וועט זיין סיי געטריי צום מקור און סיי לייענבאַר פֿאַרן כינעזישן עולם, דאַרפֿן איבערזעצער פֿאָלגן עטלעכע וויכטיקע סטראַטעגיעס:
- קאָנטעקסטועלע לאָקאַליזאַציע: פּרוּווט נישט איבערצוזעצן מעטאַפֿאָרן בוכשטעבלעך. אויב דער טעקסט ניצט אַ ייִדישן משל, געפֿינט אַ כינעזישן משל מיט אַן ענלעכן מוסר־השכּל.
- אָפּהיטן דעם עמאָציאָנעלן טאָן: ייִדיש איז אַ זייער עמאָציאָנעלע שפּראַך, וואָס ניצט פֿיל ייִחוס־ווערטער און דימינוטיוון (למשל: ייִדעלע, קעצלע, טאַטעלע). אין כינעזיש קען מען דאָס איבערגעבן מיט ספּעציפֿישע פּאַרטילעך (ווי 啊, 呀, 呢) אָדער דורך איבערחזרן סימבאָלן כּדי צו שאַפֿן אַ געפֿיל פֿון נאָענטקייט.
- אידענטיפֿיצירן די מקור־שפּראַכן פֿון די ייִדישע ווערטער: דער איבערזעצער מוז פֿאַרשטיין צי דאָס וואָרט קומט פֿון דײַטש, לשון־קודש אָדער רוסיש, ווייל דאָס ענדערט די רעגיסטראַציע און דעם סטיל פֿונעם וואָרט. א לשון־קודש וואָרט האָט אָפֿט מאָל אַ מער פֿייערלעכן אָדער רעליגיעזן טאָן, בשעת אַ סלאַוויש וואָרט קען זיין מער פֿאָלקסמעסיק און טאָג־טעגלעך.
די הויפּט־פֿאַזעס פֿונעם איבערזעצונג־פּראָצעס
אַ פּראָפֿעסיאָנעלער פּראָצעס פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף כינעזיש באַשטייט פֿון פֿיר הויפּט שלבים:
- די אַנאַליז־פֿאַזע: לייענען דעם אָריגינעלן טעקסט עטלעכע מאָל כּדי צו פֿאַרשטיין די סובטעקסטן, דעם היסטאָרישן קאָנטעקסט און די באַהאַלטענע רעפֿערענצן.
- די ערשטע שקלאַפֿישע איבערזעצונג: איבערזעצן די גרונט־מיינונגען פֿון די זאַצן אָן צו פֿיל זאָרג פֿאַרן כינעזישן סטיל, בלויז צו היטן די פּינקטלעכקייט פֿון דער אינפֿאָרמאַציע.
- די רעדאַקטירונג פֿון סטיל: איבעראַרבעטן דעם כינעזישן טעקסט אַז ער זֹאל קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ כינעזישן אויער. דאָס איז די פֿאַזע וווּ מען אַדזשאַסט די וואָרט־סדר און מען ענדערט פֿרעמדע אויסדרוקן אויף פֿאַרשטענדלעכע מעטאַפֿאָרן.
- די קולטורעלע רעוויזיע: געבן דעם טעקסט צו אַ כינעזישן מוטער־שפּראַכלער (וואָס קען נישט קיין ייִדיש) צו לייענען, כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז דער טעקסט פֿליסט גלאַט און מאַכט גאָרנישט קיין מאָדנע אָדער אומקלאָרע רושמות.
עצות פֿאַר צוקונפֿטיקע ייִדיש־כינעזיש איבערזעצער
די פֿאָדערונג פֿאַר איבערזעצונגען צווישן די צוויי שפּראַכן וואַקסט לעצטנס, באַזונדערס אין דער אַקאַדעמישער וועלט, וווּ כינעזישע היסטאָריקער אינטערעסירן זיך מער און מער מיט דער געשיכטע פֿון ייִדן אין אייראָפּע און אין כינע (ווי למשל די ייִדישע געמיינדעס אין כאַלבּין און שאַנכײַ בעת דער צווייטער וועלט־מלחמה). פֿאַר די וואָס ווילן זיך פֿאַרנעמען מיט דער אַרבעט, זענען דאָ עטלעכע פּראַקטישע עצות:
- לערנט די ייִדישע געשיכטע: אָן אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון חסידות, דער השכּלה באַוועגונג און דעם ייִדישן סאָציאַליזם (דער "בונד"), וועט איר נישט קענען ריכטיק אָפּשאַצן די באַדײַטונגען פֿון פֿיל ייִדישע ליטעראַרישע ווערק.
- ניצט די רעסורסן פֿון יִיוואָ (YIVO): דער ייִדישער וויסנשאַפֿטלעכער אינסטיטוט האָט די בעסטע מאַטעריאַלן, ווערטערביכער און גראַמאַטיק־ביכער וואָס קענען העלפֿן צו קלאָר מאַכן שווערע טעקסטן.
- אַרבעט אינעם טאַנדעם־סיסטעם: דער בעסטער אופֿן איז צו אַרבעטן צוזאַמען – איין מומחה וואָס האָט ייִדיש ווי אַ מוטער־שפּראַך און איין מומחה וואָס האָט כינעזיש ווי אַ מוטער־שפּראַך. די קאָאָפּעראַציע פֿאַרזיכערט די העכסטע קוואַליטעט פֿון דער איבערזעצונג.
סוף־כּל־סוף, די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף כינעזיש עפֿנט נייע האָריזאָנטן פֿאַר ביידע שפּראַך־וועלטן. עס דערמעגלעכט די רייכע ייִדישע ליטעראַטור, פֿון שלום־עליכם ביז יצחק באַשעוויס־זינגער, צו דערגרייכן מיליאָנען נײַע לייענער אין אַזיע, און דאָס ברענגט די צוויי היסטאָרישע פֿעלקער נאָענטער צוזאַמען דורך דעם כּוח פֿון דעם געשריבענעם וואָרט.