He hana noʻeau loa ka unuhi ʻōlelo ʻana. ʻAʻole ia he hoʻololi wale nō i nā huaʻōlelo mai kekahi ʻōlelo a i kekahi ʻōlelo ʻē aʻe, akā, he kaʻina hana ia e kūkulu ai i alahaka ma waena o ʻelua mau ao moʻomeheu like ʻole. I ka wā e unuhi ai i ka ʻōlelo Hawaiʻi (he ʻōlelo Austronesian) i ka ʻōlelo Haina (he ʻōlelo Sino-Tibetan), kū mai kekahi mau pilikia kūpaku a me nā manawa kūpono e hōʻike ai i ka waiwai o ka manaʻo hohonu. He ʻokoʻa loa ka mōʻaukala, ka pilinaʻōlelo, a me ka waihoʻoluʻu o kēia mau ʻōlelo ʻelua. No laila, pono i ka mea unuhi ke paʻa i ka ʻike hohonu o nā ʻaoʻao ʻelua i mea e pale ai i ka nalo ʻana o ka manaʻo maoli.
Nā ʻOhana ʻŌlelo a me ko lāua Kumu ʻOkoʻa
No ka ʻohana ʻōlelo Austronesian ka ʻōlelo Hawaiʻi. He ʻōlelo ia i hoʻokumu ʻia ma luna o ka pilina pili kokoke me ka ʻāina, ka moana, a me ke ao kūlohelohe. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, no ka ʻohana ʻōlelo Sino-Tibetan ka ʻōlelo Haina, he ʻōlelo i loaʻa nā tausani makahiki o ke kākau ʻana me nā hōʻailona kiʻi (logographs). Ma muli o kēia ʻokoʻa kumu, he mea paʻakikī ka loaʻa ʻana o nā huaʻōlelo e kū pololei ana kekahi i kekahi. Eia kekahi, he ʻōlelo tonal ka ʻōlelo Haina, kahi e loli ai ka manaʻo o ka huaʻōlelo ma muli o ka leo e puana ʻia ai, a he ʻōlelo kaona ka ʻōlelo Hawaiʻi, kahi e hūnā ʻia ai ka manaʻo maoli ma lalo o ka manaʻo mōakāka.
Ka Hoʻonohonoho ʻAna i nā Hopunaʻōlelo: VSO a me ka SVO
Kūkulu ʻia ka pilinaʻōlelo Hawaiʻi ma luna o ka analulu VSO (Verb-Subject-Object). ʻO ia hoʻi, hoʻomaka ka hopunaʻōlelo me ka haʻina (ka waha), ukali ʻia e ka pilipā (subject), a laila ka mea loaʻa (object). Eia kekahi kumu hoʻohālike: "E inu ana ka haumāna i ke kī." Akā, ma ka ʻōlelo Haina, hahai nui ʻia ka analulu SVO (Subject-Verb-Object), me he ʻano like me ka ʻōlelo Pelekānia: "学生喝茶" (Haumāna inu kī). I ka unuhi ʻana, ʻaʻole hiki ke hahai wale i ke kaʻina o nā huaʻōlelo; pono e wehewehe hou ʻia ke ʻano o ka hopunaʻōlelo holoʻokoʻa i kūpono i ke kaila maoli o ka ʻōlelo Haina me ka nalowale ʻole o ka manaʻo koʻikoʻi o ka haʻina i ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻO kēia kekahi o nā kumu nui e nānā ai ka mea unuhi i ka pili o nā māka haʻina (tense markers) e like me "ua", "e...ana", a me "ke...nei" i ka wā e unuhi ai i ka ʻōlelo Haina, kahi i loaʻa ʻole ai nā māka conjugation e like me ia akā hoʻohana ʻia nā huapalapala e like me "了" (le) a i ʻole "着" (zhe) no ka hōʻike ʻana i ke ʻano o ka manawa.
Nā ʻOi a me nā ʻO: Ka Pilinaʻōlelo Piliʻole
He pilinaʻōlelo koʻikoʻi ko ka ʻōlelo Hawaiʻi e pili ana i ka loaʻa ʻana (possession) - ka ʻoihana "A" a me ka "O". Hōʻike ka "A" i ka mea e hiki ai i ke kanaka ke hoʻomalu a hana paha (active control), e like me ka puke, ka ʻai, a i ʻole ka hana. Hōʻike ka "O" i ka mea hiki ʻole ke hoʻomalu maʻalahi (passive relationship), e like me ka inoa, nā mākua, ke kino, a me nā hale. Ma ka ʻōlelo Haina, hoʻohana wale ʻia ka huapalapala "的" (de) no ka hōʻike ʻana i ka loaʻa ʻana me ka hoʻokaʻawale ʻole ʻana i kēia manaʻo pili. No laila, i ka wā e unuhi ai mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ka pili o ka "A" a me ka "O" i mea e loaʻa ai ka hohonu o ka pilina ma waena o ke kumuhana a me kāna mea e paʻa nei, a e hoʻohana i nā huaʻōlelo Haina kūpono e wehewehe ai i kēlā ʻano kūlana inā he mea nui ia no ka moʻolelo.
Nā Kuhi Kuhikuhi: Ka Holo ʻAna o ke Kelepona a me ka Leo
Loaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi kekahi mau huaʻōlelo liʻiliʻi akā koʻikoʻi loa no ke kuhikuhi ʻana (directional particles): mai (ma kēia ʻaoʻao), aku (ma kēlā ʻaoʻao), iho (i lalo), a me aʻe (i luna a i ʻole ma ka ʻaoʻao). He kuleana like ko kēia mau mea me nā directional complements ma ka ʻōlelo Haina, e like me "来" (lái) a me "去" (qù). No ka laʻana:
- "E hele mai" e lilo ana he "过来" (guò lái) a i ʻole "来" (lái).
- "E nānā aku" e lilo ana he "看过去" (kàn guò qù).
- "E iho mai" e lilo ana he "下来" (xià lái).
Hoʻohana nui ʻia kēia mau mea i ka ʻōlelo Hawaiʻi no ka hōʻike ʻana i ke kuanaʻike o ka mea kamaʻilio. I ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Haina, pono e koho i nā directional complements kūpono i mea e paʻa ai ka nani a me ka pololei o ka holo ʻana o ka moʻolelo.
Nā Hōʻailona Koʻikoʻi o ka ʻŌlelo Hawaiʻi: Kahakō a me ka ʻOkina
ʻO nā hōʻailona ʻelua o ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi ke kahakō (macron) a me ka ʻokina (glottal stop), he mau leka maoli nō ia. Inā e waiho ʻia kēia mau hōʻailona me ka pololei ʻole, hiki ke loli loa ka manaʻo o ka huaʻōlelo, a laila e hewa loa ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Haina. E nānā i kēia mau kumu hoʻohālike:
- Kala (ke ʻano o ke kālā a i ʻole ka iʻa) kūʻē i ka Kālā (kālā pepa/kālā metallic) a i ʻole ka Kalā (he ʻano mea kanu).
- Ua (rain) kūʻē i ka ʻUa (to scream).
- Poi (taro paste) kūʻē i ka Pōʻī (cover/lid).
No ka mea unuhi i ka ʻōlelo Haina, he mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i ke ʻano o kēia mau leka ma mua o ka hoʻololi ʻana iā lākou i nā huapalapala Pākē (Hanzi). Inā ʻaʻole pololei ka heluhelu ʻana i ke kahakō a me ka ʻokina ma ka kikokikona Hawaiʻi, e koho hewa ʻia ana ka huapalapala Haina kūpono ma ka palapala unuhi.
Ka Manaʻo Huna a me ke Kaona ma ka Unuhi ʻAna
ʻO kekahi o nā kumu nui o ka moʻokalaleo Hawaiʻi, ʻo ia ke kaona. ʻO ke kaona ka manaʻo hūnā ma hope o kekahi huaʻōlelo a hopunaʻōlelo paha, e like me ka pili o ka pua i ke keiki a i ʻole ka pili o ka ua i ke aloha a me ka waimaka. ʻAʻole loa hiki ke unuhi kīwīwī (literal translation) i kēia mau manaʻo i ka ʻōlelo Haina. Inā unuhi ʻia ka "pua" ʻo ia wale nō ka "花" (flower) ma ka ʻōlelo Haina, e nalowale ana ka pilina me ke keiki a me ka ʻohana.
Eia nō naʻe, he moʻomeheu waiwai loa ko ka poʻe Haina ma ka ʻaoʻao o nā ʻōlelo noʻeau (Chengyu) a me nā ʻōlelo hoʻohālike. Hiki i ka mea unuhi akamai ke loaʻa he chengyu a i ʻole he huaʻōlelo Haina nona kekahi manaʻo hoʻohālikelike e pili kokoke ana i ke kaona Hawaiʻi. ʻO kēia ka hana e pono ai ka noʻonoʻo hohonu a me ke akamai maoli o ka mea unuhi.
Nā Huaʻōlelo Pili Moʻomeheu a me ko Lākou Hoa Haina
He nui nā huaʻōlelo Hawaiʻi he hohonu loa ke kumu moʻomeheu a he paʻakikī ke unuhi maʻalahi. ʻO kekahi o ia mau huaʻōlelo, ʻo ia ʻo Aloha, Mana, Pono, a me Kuleana. I ka unuhi ʻana i ka ʻōlelo Haina, pono e hoʻohana i nā huapalapala kikoʻī e like me ka pōʻaiapili:
- Aloha: Hiki ke unuhi ʻo "爱" (ài - aloha) no ka pilina aloha, a i ʻole "你好" (nǐ hǎo - aloha/welina) no ka wehe ʻana i ke kamaʻilio, a i ʻole "和平" (hépíng - aloha/maluhia) no ka maluhia.
- Mana: Unuhi ʻia he "灵力" (línglì - mana ʻuhane) a i ʻole "超自然力量" (chāozìrán lìliàng - mana kūlohelohe ʻole).
- Pono: Unuhi ʻia he "正义" (zhèngyì - ka pono), "和谐" (héxié - ka lokahi/pono kūpono), a i ʻole "合适" (héshì - ka mea kūpono).
- Kuleana: Unuhi ʻia he "责任" (zérèn - ke koʻikoʻi o ka hana/pono hana) a i ʻole "特权" (tèquán - ka pono kūikawā).
He Mau Manaʻo Kōkua no nā Mea Unuhi Loloa
I mea e hoʻomaikaʻi ai i kāu hana unuhi mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Haina, e hahai i kēia mau manaʻo aʻo:
- Mai Unuhi Kīwīwī: E nānā mau i ka pōʻaiapili holoʻokoʻa (context). Mai hoʻāʻo e unuhi i kēlā me kēia huaʻōlelo pākahi. E hoʻomaopopo i ka manaʻo o ka paukū ma mua o ke kākau ʻana ma ka ʻōlelo Haina.
- E Aʻo i ka Pikoʻōlelo a me ka Moʻomeheu: E hoʻomaopopo i nā loina Hawaiʻi, e like me ke aloha, ka mālama ʻāina, a me ka ʻohana. He waiwai kūikawā ko kēia mau manaʻo ʻaʻole i loaʻa maʻalahi ma nā ʻōlelo ʻē aʻe o ka honua.
- E Hoʻohana i nā Kumu Waiwai Hilinaʻi: E nānā i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi kaulana a me nā palapala mōʻaukala. No ka ʻaoʻao Haina, e hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo hou i ʻike ʻia ka hoʻohana ʻana o kēia au.
- E Nānā Hou me Kekahi Leo Mānaleo: Inā hiki, e noi i kekahi kanaka mānaleo Haina a me kekahi kanaka ʻike i ka ʻōlelo Hawaiʻi e heluhelu i ka unuhi no ka hōʻoia ʻana i ke kaila kūpono.
Ka Manaʻo Hopina o ka Hana Unuhi
He alahaka ka mea unuhi ma waena o ka moana nui o ka Pākīpika a me ka ʻāina nui o Haina. Ma o ka mālama ʻana i ka ʻoiaʻiʻo o ka manaʻo o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka hoʻohana ʻana i ka nani o ka ʻōlelo Haina, e hiki ai iā kākou ke kaʻana like i nā waiwai moʻomeheu me ke ao holoʻokoʻa. ʻO ka mea e mālama ana i ka ʻōlelo, ʻo ia ke kiaʻi o ka hoʻoilina o ka lāhui holoʻokoʻa.