Լեզվաընտանիքների Բախումը. Հնդեվրոպական և Ավստրոնեզյան Լեզվական Համակարգեր
Հայերենից ինդոնեզերեն թարգմանությունը ներկայացնում է մի յուրահատուկ լեզվաբանական կամուրջ, որը կապում է երկու բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքներ՝ հնդեվրոպական և ավստրոնեզյան։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, բնութագրվում է թեքական և կցական տարրերի հարուստ համակարգով, ուր գոյականների հոլովումը և բայերի խոնարհումը կատարվում են վերջավորությունների միջոցով։ Ի հակադրություն սրա, ինդոնեզերենը (Բահասա Ինդոնեզիա) անալիտիկ (վերլուծական) լեզու է, որտեղ բացակայում են հոլովների և խոնարհման ավանդական համակարգերը, իսկ բառերի իմաստային և քերականական փոփոխությունները հիմնականում իրականացվում են նախածանցների ու վերջածանցների (աֆիքսների) բարդ համակարգի միջոցով։ Այս հիմնարար տարբերությունը թարգմանչից պահանջում է ոչ միայն բառարանային համապատասխանությունների իմացություն, այլև երկու լեզուների մտածողության կառուցվածքի խորը ըմբռնում։
Քերականական Կառուցվածքի և Շարահյուսության Մարտահրավերները
Հայերենի և ինդոնեզերենի քերականական համակարգերի համեմատությունը վեր է հանում մի շարք լրջագույն խնդիրներ, որոնց բախվում է թարգմանիչը աշխատանքի ընթացքում։ Առանց այս տարբերությունների հաշվառման, թարգմանված տեքստը կարող է թվալ արհեստական կամ անհասկանալի թիրախային լսարանի համար։
- Հոլովական համակարգի փոխակերպումը. Հայերենն ունի յոթ հոլով, որոնք արտահայտում են բառերի միջև տարբեր հարաբերություններ (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական)։ Ինդոնեզերենում հոլովներ չկան։ Հայերենի հոլովական ձևերը ինդոնեզերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է փոխարինել համապատասխան նախդիրներով (օրինակ՝ di, ke, dari, dengan) կամ նախադասության մեջ բառերի խիստ հաջորդականությամբ։ Թյուրըմբռնումներից խուսափելու համար թարգմանիչը պետք է հստակ որոշի նախադասության անդամների շարահյուսական դերը։
- Բայական ժամանակաձևեր և կերպեր. Հայերենն ունի բայական ժամանակաձևերի և եղանակների բարդ համակարգ, որը ցույց է տալիս գործողության կատարման ժամանակը, տևողությունը և ավարտվածությունը։ Ինդոնեզերենում բայը չի խոնարհվում ըստ դեմքի, թվի կամ ժամանակի։ Ժամանակային հարաբերությունները ինդոնեզերենում արտահայտվում են հատուկ բառ-ցուցիչների միջոցով, ինչպիսիք են՝ sudah (արդեն/անցյալ), sedang (ներկա/ընթացիկ), akan (կլինի/ապառնի), կամ պարզապես հասկացվում են համատեքստից։ Սա նշանակում է, որ հայերենի նուրբ ժամանակային անցումները ինդոնեզերեն փոխադրելիս պետք է լինել չափազանց զգույշ՝ համատեքստը չաղավաղելու համար։
- Շարադասություն և նախադասության կառուցվածք. Թեև երկու լեզուներում էլ հիմնական շարադասությունը Սուբյեկտ-Բայ-Օբյեկտ (SVO) կառույցն է, հայերենն ունի ազատ շարադասություն, որտեղ բառերի տեղափոխությունը փոխում է միայն տրամաբանական շեշտադրումը։ Ինդոնեզերենում շարադասությունն ավելի կայուն է, և սխալ դասավորությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել նախադասության իմաստը։ Օրինակ, որոշիչ-որոշյալ կապակցությունը ինդոնեզերենում միշտ ունի «որոշյալ + որոշիչ» կարգը (օրինակ՝ rumah besar - տուն մեծ), մինչդեռ հայերենում ընդունված է հակառակը՝ «որոշիչ + որոշյալ» (մեծ տուն)։
Աֆիքսների (Ածանցների) Դերը Ինդոնեզերենում և Ճիշտ Բառընտրությունը
Ինդոնեզերենի բառակազմության հիմնական գործիքը աֆիքսացիան է։ Արմատական բառին ավելացնելով տարբեր նախածանցներ (prefixes), վերջածանցներ (suffixes) կամ երկկողմանի ածանցներ (circumfixes)՝ ստացվում են լիովին նոր իմաստներ և բառի մասեր։ Օրինակ, ajar (սովորեցնել) արմատից ստացվում են belajar (սովորել), mengajar (դասավանդել), pelajar (ուսանող), pengajar (ուսուցիչ), pelajaran (դասընթաց/դաս) բառերը։ Հայերենից թարգմանելիս կարևոր է հասկանալ բայի ակտիվ և պասիվ ձևերի տարբերությունը, որոնք ինդոնեզերենում արտահայտվում են me- և di- նախածանցների միջոցով։ Պասիվ կառույցների ճիշտ կիրառումը ինդոնեզերենում շատ ավելի տարածված է և բնական, քան հայերենում։ Թարգմանիչը պետք է հաճախ հայերենի ակտիվ նախադասությունները վերակառուցի պասիվի՝ ինդոնեզերենում բնական հնչողություն ապահովելու համար։ Բացի այդ, ածանցները կարող են փոխել բայի անցողականությունը, ինչը պահանջում է հատուկ ուշադրություն համատեքստին։
Մշակութային Տեղայնացում և Էթիկետի Նրբություններ
Լեզուն մշակույթի արտացոլումն է, և հայերենից ինդոնեզերեն թարգմանելիս մշակութային տարբերությունները կարող են լուրջ արգելքներ ստեղծել։ Ինդոնեզիան բազմազգ, հիմնականում մուսուլմանական երկիր է՝ հարուստ սոցիալական հիերարխիայով և էթիկետի կանոններով։
Առաջին հերթին դա վերաբերում է դիմելաձևերին։ Ինդոնեզերենում անթույլատրելի է օգտագործել պարզապես «դու» (kamu) դերանունը պաշտոնական կամ հարգալից խոսքում, քանի որ այն կարող է դիտվել որպես կոպտություն կամ անհարգալից վերաբերմունք։ Փոխարենը կիրառվում են հատուկ հարգական դիմելաձևեր՝ հիմնված տարիքի, սեռի և սոցիալական կարգավիճակի վրա։ Օրինակ, տղամարդկանց դիմում են Bapak (պարոն/հայր), կանանց՝ Ibu (տիկին/մայր), իսկ հասակակիցներին կամ փոքր-ինչ ավելի երիտասարդներին՝ Kakak (ավագ քույր/եղբայր)։ Հայերեն «դուք»-ի և «դու»-ի նրբերանգները ինդոնեզերենում պահանջում են այս համատեքստային դիմելաձևերի խիստ ընտրություն։
Բացի այդ, կրոնական և ավանդական հասկացությունները թարգմանելիս պետք է զգուշություն ցուցաբերել։ Հայաստանի քրիստոնեական ժառանգությունը և Ինդոնեզիայի իսլամական ու տեղական ավանդույթները ձևավորել են տարբեր փոխաբերություններ և դարձվածքներ։ Օրինակ, «Աստված օրհնի» արտահայտությունը թարգմանելիս պետք է հաշվի առնել թիրախային լսարանի զգայունությունը և ընտրել կամ չեզոք ձևակերպումներ, կամ տվյալ մշակույթին հարմարեցված տարբերակներ (ինչպիսին է՝ Semoga Tuhan memberkati)։ Ինդոնեզիայում ընդունված են նաև բազմաթիվ արաբական ծագում ունող կրոնական բառեր, որոնք առօրյա լեզվի մաս են կազմում, և դրանց համարժեքները հայերենում հաճախ չունեն նույն սոցիալական կշիռը։
Գործնական Խորհուրդներ Հայերեն-Ինդոնեզերեն Թարգմանիչներին
Որակյալ և բնական թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին.
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Հատկապես դարձվածքների, ասացվածքների և փոխաբերությունների դեպքում փնտրե՛ք իմաստային համարժեքներ։ Օրինակ՝ հայերեն «աչքի լույս» արտահայտությունը բառացի թարգմանելու փոխարեն ինդոնեզերենում պետք է օգտագործել համապատասխան մշակութային համարժեքը (anak emas կամ kesayangan)։
- Ճշգրտե՛ք թիրախային լսարանը. Ինդոնեզիայում գոյություն ունի պաշտոնական լեզու (Bahasa baku) և խոսակցական ինդոնեզերեն (Bahasa gaul)։ Գրավոր տեքստերի, պաշտոնական փաստաթղթերի և գիտական աշխատանքների համար օգտագործե՛ք խիստ գրական լեզուն, իսկ մարքեթինգային կամ սոցիալական մեդիայի տեքստերի համար՝ ավելի մեղմ ու ժամանակակից տարբերակները։
- Ուշադրություն դարձրե՛ք կրկնություններին. Ինդոնեզերենում հոգնակի թիվը հաճախ ձևավորվում է բառի կրկնությամբ (ռեդուպլիկացիա, օրինակ՝ anak - երեխա, anak-anak - երեխաներ, buku - գիրք, buku-buku - գրքեր)։ Սակայն, եթե նախադասության մեջ կա թիվ կամ քանակ ցույց տվող բառ (օրինակ՝ banyak - շատ, dua - երկու), կրկնությունը չի կիրառվում։ Այս քերականական կանոնի պահպանումը չափազանց կարևոր է տեքստի գրագիտության համար։
- Օգտագործե՛ք վստահելի էլեկտրոնային բառարաններ և գործիքներ. Քանի որ հայերեն-ինդոնեզերեն ուղղակի բառարանները սահմանափակ են, հաճախ անհրաժեշտ է լինում օգտագործել միջնորդ լեզուներ (հիմնականում անգլերեն)։ Այս դեպքում կրկնակի ստուգումներ կատարեք՝ իմաստային երկակիությունից խուսափելու համար։ Միշտ ստուգեք ինդոնեզերենի պաշտոնական բառարանը (KBBI - Kamus Besar Bahasa Indonesia)՝ բառերի ճիշտ ուղղագրությունն ու իմաստը հաստատելու համար։
Ամփոփելով՝ հայերենից ինդոնեզերեն թարգմանությունը պահանջում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, երկու լեզուների կառուցվածքային առանձնահատկությունների խորը տիրապետում և մշակութային նրբանկատություն։ Միայն այս դեպքում է հնարավոր ստանալ տեքստ, որը թիրախային լսարանի կողմից կընկալվի որպես հարազատ և հասկանալի գրվածք։