Թարգմանչական արվեստը պարզապես բառերի փոխարինումը չէ մեկ այլ լեզվի համապատասխանություններով, այլ մշակութային և կառուցվածքային կամուրջների կառուցումը: Հայերենից իտալերեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերներ և առանձնահատկություններ, քանի որ գործ ունենք երկու տարբեր լեզվաընտանիքների (հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի հայկական ճյուղի և ռոմանական խմբի) ներկայացուցիչների հետ: Այս հոդվածում կուսումնասիրենք այն հիմնական լեզվաբանական, քերականական և մշակութային նրբությունները, որոնց բախվում են թարգմանիչները հայերենից իտալերեն թարգմանելիս, ինչպես նաև կներկայացնենք գործնական խորհուրդներ որակյալ արդյունքի հասնելու համար:
1. Լեզվական կառուցվածքների և ձևաբանության տարբերությունները
Հայերենը և իտալերենը կառուցվածքային առումով զգալիորեն տարբերվում են: Ժամանակակից արևելահայերենը կրում է սինթետիկ լեզվի հատկանիշներ, որտեղ առկա է հոլովման հարուստ համակարգ (յոթ հոլով): Իտալերենը, ընդհակառակը, վերլուծական (անալիտիկ) լեզու է, որտեղ գոյականների հոլովումը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում է, իսկ հոլովական հարաբերություններն արտահայտվում են նախդիրների միջոցով:
Հայերենի հոլովները իտալերեն թարգմանելիս պահանջում են նախդիրների (di, a, da, in, con, su, per, tra/fra) ճշգրիտ ընտրություն:
- Սեռական հոլովը (օրինակ՝ «գրքի պատյան») հիմնականում արտահայտվում է di նախդիրով (la copertina del libro):
- Տրական հոլովը (կողմնորոշված դեպի ստացողը կամ նպատակակետը) թարգմանվում է a նախդիրով:
- Բացառական հոլովը (սկզբնաղբյուր կամ հեռացում) սովորաբար պահանջում է da նախդիրը:
- Գործիական հոլովը (միջոց կամ գործիք) հաճախ արտահայտվում է con կամ per mezzo di կառույցներով:
- Ներգոյական հոլովը (տեղի կամ տարածության մեջ) համապատասխանում է in նախդիրին:
Թարգմանչից պահանջվում է խորհրդավոր հմտություն՝ զգալու հայերեն հոլովաձևի ենթատեքստային իմաստը և իտալերենում ընտրելու ճիշտ նախդիրն ու դրա հոդավորված տարբերակը (preposizioni articolate):
2. Քերականական սեռի և հոդերի մարտահրավերը
Հայերենից իտալերեն թարգմանության ամենաակնառու դժվարություններից մեկը քերականական սեռի գոյությունն է իտալերենում և դրա լիակատար բացակայությունը հայերենում: Հայերենում գոյականները չունեն սեռի հատկանիշ, իսկ երրորդ դեմքի դերանունը («նա») միասնական է թե՛ տղամարդու, թե՛ կնոջ և թե՛ անշունչ առարկաների համար:
Իտալերենում յուրաքանչյուր գոյական պատկանում է կա՛մ արական (maschile), կա՛մ իգական (femminile) սեռի: Սա նշանակում է, որ թարգմանիչը պետք է.
- Որոշի համատեքստից, թե ում մասին է խոսքը (օրինակ՝ «Նա բժիշկ է» կարող է թարգմանվել որպես "Lui è un medico" կամ "Lei è una dottoressa"):
- Ճիշտ համաձայնեցնի ածականները և դերանունները գոյականի սեռի հետ (օրինակ՝ «գեղեցիկ տուն» - "bella casa", «գեղեցիկ սեղան» - "bel tavolo"):
- Ընտրի համապատասխան որոշյալ կամ անորոշ հոդը (il, la, lo, i, gli, le, un, una, uno): Հայերենում որոշյալությունը նշվում է բառի վերջում ավելացող «ն» կամ «ը» հոդերով, մինչդեռ իտալերենում հոդերը նախադաս են և ունեն բարդ կիրառական կանոններ՝ կախված հաջորդող բառի սկզբնատառից (օրինակ՝ "lo studente", բայց "il ragazzo"):
3. Բայական համակարգի նրբությունները. եղանակներ և ժամանակաձևեր
Իտալերենի բայական համակարգը հայտնի է իր բարդությամբ և ժամանակային նրբերանգների առատությամբ: Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի ըղձական/ստորադասական եղանակը (Congiuntivo): Իտալերենում Congiuntivo-ն կիրառվում է կարծիք, կասկած, ցանկություն, հույզ կամ անորոշություն արտահայտող նախադասություններում (օրինակ՝ "Penso che lui sia felice" - «Կարծում եմ՝ նա երջանիկ է»): Հայերենում նման դեպքերում սովորաբար օգտագործվում է սահմանական եղանակը, ինչը կարող է թարգմանչին շփոթության մեջ գցել:
Մեկ այլ խնդիր է անցյալ ժամանակաձևերի տարբերակումը: Իտալերենի Passato Prossimo (սահմանափակ, ավարտված անցյալ գործողություն, որն ունի կապ ներկայի հետ) և Imperfetto (նկարագրական, շարունակական կամ կրկնվող անցյալ գործողություն) ժամանակաձևերի ճիշտ կիրառումը պահանջում է հայերենի անցյալ կատարյալի և անցյալ անկատարի խորը զգացողություն:
Բացի այդ, իտալերենում բաղադրյալ ժամանակաձևեր կազմելիս օգտագործվում են երկու օժանդակ բայեր՝ avere (ունենալ) և essere (լինել), մինչդեռ հայերենն ունի միայն մեկ օժանդակ բայ («եմ, ես, է...»): Սա պահանջում է իտալերենի անցողական և անանցողական բայերի դասակարգման հստակ իմացություն:
4. Շարահյուսություն և բառերի դասավորություն
Հայերենն ունի համեմատաբար ազատ բառապաշարային շարահյուսություն, քանի որ հոլովական վերջավորությունները հստակ ցույց են տալիս նախադասության անդամների դերը: Իտալերենն ունի ավելի խիստ կառուցվածք, որտեղ հիմնական սխեման է՝ Ենթակա + Ստորոգյալ + Լրացում (SVO - Subject, Verb, Object):
Թեև իտալերենը թույլ է տալիս ենթակայի բացթողում (քանի որ բայի խոնարհումն արդեն իսկ ցույց է տալիս դեմքը), բառերի դասավորության կանոններից շեղվելը կարող է տեքստը դարձնել անբնական կամ աղավաղել իմաստը: Հատկապես դերանունների դիրքը (օրինակ՝ "ti amo" - «քեզ սիրում եմ» կամ "glielo dico" - «դա նրան ասում եմ») ունի խիստ կանոնակարգում, որը պետք է անթերի յուրացվի թարգմանչի կողմից:
5. Մշակութային տեղայնացում, հարգանքի տոն և դարձվածքներ
Իտալական մշակույթը հարուստ է պատմական, սոցիալական և տարածաշրջանային առանձնահատկություններով, որոնք արտացոլված են լեզվի մեջ: Հայերենից իտալերեն թարգմանելիս կարևոր է հաշվի առնել հետևյալ կետերը.
- Հարգանքի և պաշտոնականության աստիճանը. Հայերենում պաշտոնական դիմելաձևի համար օգտագործվում է «Դուք»-ը (հոգնակի երկրորդ դեմք): Իտալերենում պաշտոնական դիմելաձևը կատարվում է Lei դերանունով (եռակի եզակի դեմք, իգական սեռի քերականական ձևով, անկախ դիմացինի սեռից): Սա պահանջում է բայերի խոնարհման համապատասխան փոփոխություն:
- Դարձվածքներ և պատկերավոր խոսք. Բառացի թարգմանությունը հաճախ անհասկանալի է դարձնում տեքստը: Օրինակ՝ հայերեն «աչքիս վրա» արտահայտությունը պետք է թարգմանել "con piacere" (հաճույքով) կամ "senz'altro" (անպայման): Իսկ իտալական հայտնի "In bocca al lupp" (գայլի բերանը) մաղթանքը հայերենում համապատասխանում է «հաջողություն» կամ «կոտրես ոտքդ» արտահայտություններին:
- Կենցաղային և խոհարարական տերմիններ. Իտալական խոհանոցին և կենցաղին վերաբերող բազմաթիվ բառեր չունեն ուղղակի հայերեն համապատասխանություններ և հակառակը: Նման դեպքերում անհրաժեշտ է կիրառել նկարագրական թարգմանություն կամ տառադարձում՝ լրացուցիչ բացատրությամբ:
6. Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Որակյալ հայերեն-իտալերեն թարգմանություն ստանալու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ քայլերին.
- Միշտ վերլուծեք ամբողջական նախադասությունը. Խուսափեք բառացի թարգմանությունից: Փորձեք հասկանալ միտքը, ապա այն ձևակերպել իտալերենի շարահյուսական կանոններին համապատասխան:
- Օգտագործեք որակյալ բառարաններ. Քանի որ երկլեզվանի հայերեն-իտալերեն մասնագիտական բառարանները սահմանափակ են, արդյունավետ է օգտագործել անգլերենի կամ ֆրանսերենի միջնորդությունը, ինչպես նաև իտալերենի բացատրական հեղինակավոր բառարանները (օրինակ՝ Treccani կամ Sabatini Coletti):
- Հատուկ ուշադրություն դարձրեք տեղայնացմանը (Localization): Եթե թարգմանում եք կայքեր, գովազդային նյութեր կամ գրականություն, համոզվեք, որ տեքստը հնչում է բնական և հասկանալի է իտալացի ընթերցողի համար:
- Կրկնակի ստուգում կատարեք մայրենի լեզվակրի միջոցով (Proofreading): Վերջնական տեքստը իտալերեն լեզվակրի կողմից սրբագրելը երաշխավորում է, որ բոլոր ոճական և քերականական նրբությունները ճիշտ են հաշվի առնված:
Հայերենից իտալերեն թարգմանությունը պահանջում է ոչ միայն լեզվական փայլուն գիտելիքներ, այլև երկու ժողովուրդների մշակութային ժառանգության, մտածելակերպի և արտահայտչամիջոցների խորը ընկալում: Տիրապետելով վերը նշված նրբություններին՝ թարգմանիչը կարող է ստեղծել ճշգրիտ, բնական և ընկալելի թարգմանություն, որը կծառայի իր նպատակին լավագույնս: