Удиртгал болон Хэлний харьцуулсан судалгаа
Монгол болон Тажик хэл нь өөр өөр хэлний бүлэгт хамаардаг бөгөөд тэдгээрийн хоорондын орчуулга нь хэл шинжлэлийн хувьд маш нарийн ур чадвар шаардсан бүтээлч үйл явц юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын Монгол хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд өгүүлбэрийн бүтэц нь чанд SOV (Эзэн бие - Тусагдахуун - Өгүүлэхүүн) дараалалтай, залгамал (agglutinative) шинж чанартай хэл юм. Нөгөөтэйгүүр, Тажик хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын Иран хэлний бүлэгт багтдаг бөгөөд үндсэн өгүүлбэрийн бүтэц нь SVO (Эзэн бие - Өгүүлэхүүн - Тусагдахуун) буюу аналитик болон флексив шинж чанарыг хослуулсан байдаг. Энэхүү бүтцийн болон соёлын ялгааг зөв уялдуулан хөрвүүлэх нь орчуулгын чанарыг тодорхойлох гол хүчин зүйл болно.
Өгүүлбэр зүйн (Синтаксисын) ялгаа: SOV-оос SVO руу шилжих нь
Монгол хэлний өгүүлбэрийн төгсгөлд үйл үг үргэлж байрладаг бол Тажик хэлэнд үйл үг нь ихэвчлэн өгүүлбэрийн дунд буюу эзэн биеийн араас шууд ордог. Энэхүү ялгаанаас шалтгаалан шууд үгчилсэн орчуулга хийх нь утга алдагдах, найруулгын хувьд буруу өгүүлбэр үүсгэх аюултай.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Тэр надад шинэ ном өгсөн" гэсэн өгүүлбэрийг авч үзье. Энд өгүүлбэрийн дараалал нь Тэр (Эзэн бие) + надад (Шууд бус тусагдахуун) + шинэ ном (Шууд тусагдахуун) + өгсөн (Үйл үг) гэж орно. Үүнийг Тажик хэл рүү хөрвүүлэхдээ "У дод ба ман китоби нав" буюу У (Эзэн бие) + дод (Үйл үг) + ба ман (Шууд бус тусагдахуун) + китоби нав (Шууд тусагдахуун) гэсэн бүтэц рүү шилжүүлнэ. Орчуулагч өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалыг бүрэн өөрчилж, логик дарааллыг тажик хэлний сэтгэлгээнд нийцүүлэх шаардлагатай болдог.
Дэд өгүүлбэрүүдийн холбоосыг орчуулахад мөн ижил зарчим үйлчилнэ. Монгол хэлэнд нөхцөлт болон зэрэгцсэн дэд өгүүлбэрүүд нь гол өгүүлбэрийнхээ өмнө орж, үйл үгийн нөхцөлоор холбогддог бол Тажик хэлэнд "ки" (гэж, бөгөөд, чирэгч холбоос) гэх мэт холбоос үгсийг ашиглан гол өгүүлбэрийн араас тайлбарласан дэд өгүүлбэрийг залгадаг.
Морфологийн онцлог ба Изафет (Ezafe) бүтцийн хэрэглээ
Тажик хэлний хамгийн өвөрмөц онцлог бол "Изафет" (Тажикаар: Изофа) хэмээх холбоос юм. Энэ нь нэр үгийг түүний тодотгол, тэмдэг нэр эсвэл хамаатуулах нэр үгтэй холбодог богино "-и" эгшиг залгаас юм. Монгол хэлэнд тодотгол үг нь тодорхойлж буй нэр үгийнхээ өмнө ордог (жишээ нь: "улаан цэцэг", "миний ном"). Харин Тажик хэлэнд гэсэн бүтэц эсрэгээрээ байдаг бөгөөд изафетын тусламжтай холбогдоно (жишээ нь: "гули сурх" буюу цэцэг-и улаан, "китоби ман" буюу ном-и миний).
Монгол хэлний харьяалахын тийн ялгал болох "-ын/-ийн/-ний"-ийг Тажик хэл рүү хөрвүүлэхэд изафет холбоос голлох үүрэг гүйцэтгэнэ. Жишээ нь, "сургуулийн байшин" гэдгийг "бинои мактаб" (байшин-и сургууль) гэж хөрвүүлнэ. Энэхүү дарааллын шилжилтийг орчуулагч автоматаар тооцоолж, нэр үгийн холбоосуудыг зөв байрлуулах шаардлагатай.
Тийн ялгал болон Угтвар үгсийн харьцаа
Монгол хэл нь 7 үндсэн тийн ялгалтай бөгөөд тэдгээр нь үгийн үндсэнд нөхцөл залгах замаар илэрдэг. Тажик хэлэнд сонгодог утгаараа тийн ялгал байхгүй бөгөөд үгийн хоорондын харилцааг угтвар үгс (пешвандҳо) болон дагавар үгсийн (пашвандҳо) тусламжтайгаар илэрхийлдэг. Орчуулагчийн хувьд монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдсийг Тажик хэлний угтвар үгс болох "ба" (руу, -д), "дар" (дотор, -д), "аз" (-аас/ээс), "бо" (-той/тэй), "барои" (төлөө, тулд) зэрэг үгстэй дүйцүүлэн орчуулах хэрэгтэй болдог.
Мөн заахын тийн ялгалын "-ыг/-ийг" нөхцөлийг тажик хэлэнд тусгайлан тодорхой шууд тусагдахуунд залгагддаг "-ро" дагавраар илэрхийлдэг. Жишээ нь, "Би номыг уншсан" гэвэл "Ман китобро хондам" болно. Энд "китоб" (ном) гэдэг үгэнд "-ро" залгагдсан байна. Хэрэв тусагдахуун нь тодорхой бус бол энэ дагаврыг орхидог тул орчуулга хийхдээ контекстийг маш сайн мэдрэх хэрэгтэй.
Үйл үгийн систем болон Цагийн хэлбэрүүдийн хөрвүүлэлт
Монгол хэлний үйл үгийн систем нь маш нарийн бөгөөд цаг болон байцыг (aspect) илэрхийлэх олон тооны нөхцөлтэй. Тажик хэлэнд ч мөн адил үйл үг нь цаг, бие, тоогоор хувирахаас гадна үйл явцын үргэлжлэх байдлыг илэрхийлэх туслах үйл үгсийг өргөн ашигладаг. Одоо үргэлжилж буй цагийг тажик хэлэнд "истодан" (зогсох) гэдэг туслах үйл үгийн тусламжтайгаар бүрдүүлдэг бөгөөд энэ нь монгол хэлний "-ж/ч байна" гэсэн бүтэцтэй дүйцдэг.
Орчуулах явцад монгол хэлний дараалсан үйл үгсийг (жишээ нь: "гарч явав", "хийж орхив") Тажик хэлний нийлмэл үйл үгийн бүтэц рүү хөрвүүлэх шаардлага гарна. Мөн тажик хэлний үйл үг нь одоо-ирээдүй цаг болон өнгөрсөн цаг дээр үндсэн язгуур нь өөр өөрөөр хувирдаг тул үйл үгийн хувирлын дүрмийг төгс эзэмшсэн байх шаардлагатай.
Соёлын болон Сэтгэлгээний онцлогт нийцүүлэн нутагшуулах нь
Хэл гэдэг нь тухайн ард түмний соёл, түүх, сэтгэлгээний тусгал байдаг. Монголчуудын нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуйн соёлтой холбоотой өвөрмөц нэр томьёог суурин болон Перс соёлын нөлөө бүхий Тажик хэл рүү буулгахад шууд дүйцэх үг олоход бэрхшээлтэй байдаг.
- Мал аж ахуйн нэр томьёо: Монгол хэлний малын нас, хүйс, зүс заасан маш олон нарийн үгсийг (жишээ нь: шүдлэн, халиун, хязаалан, гүү) Тажик хэлэнд тайлбарласан өгүүлбэрээр эсвэл хөрвүүлж орчуулахаас өөр аргагүй болдог.
- Шашин болон философийн ойлголт: Тажик хэл нь түүхийн явцад Исламын соёл болон Араб хэлний хүчтэй нөлөөнд орсон тул шашин, ёс зүй, философийн нэр томьёо нь ихэвчлэн Араб гаралтай байдаг. Монгол хэлний Буддын шашны гаралтай болон уламжлалт ойлголтуудыг орчуулахдаа Тажик хэлний соёлын контекстэд тохирсон дүйцэхүйц үгсийг анхааралтай сонгох хэрэгтэй.
Орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмж ба арга хэрэгслүүд
Монгол хэлнээс Тажик хэл рүү амжилттай, чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах практик зөвлөмжүүдийг мөрдөхийг зөвлөж байна:
- Холбоос үгсийн хэрэглээг анхаарах: Тажик хэлний өгүүлбэрийг илүү урсгалтай, зөв болгохын тулд "ки" (که), "зеро" (зеро), "чунки" (чунки) зэрэг холбоосуудыг зөв газар нь хэрэглэж сурах.
- Изафетын гинжин хэлхээг хязгаарлах: Тажик хэлэнд хэт олон нэр үгийг изафетоор холбох нь өгүүлбэрийг ойлгомжгүй болгодог. Монгол хэлний урт нэршлийг орчуулахдаа өгүүлбэрийг задалж найруулах нь илүү оновчтой.
- Кирилл үсгийн ялгааг мэдэх: Хоёр хэл хоёулаа Кирилл цагаан толгой ашигладаг боловч Тажик хэлэнд орос кириллээс гадна Ҷ, Ӣ, Қ, Ӯ, Ғ, Ҳ гэсэн 6 тусгай үсэг байдаг. Эдгээр үсгийг зөв бичих дүрмийн дагуу ашиглах нь бичгийн орчуулгын стандарт шаардлага юм.
- Хоёрдогч эх сурвалж ашиглах: Шаардлагатай тохиолдолд Орос эсвэл Перс хэлний тайлбар толийг давхар ашиглах нь орчуулгын нарийвчлалыг шалгахад тусална. Тажик хэл нь Перс хэлтэй маш ойр тул Перс хэлний үгийн санг судлах нь орчуулгын баялгийг нэмэгдүүлнэ.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс Тажик хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн үг солих ажил биш, харилцан ялгаатай хоёр өөр сэтгэлгээний ертөнцийг гүүрлэх урлаг юм. Залгамал хэлний бүтцээс аналитик-изафет бүтэц рүү шилжих шилжилтүүд, өгүүлбэр зүйн хувирлууд болон соёлын ялгааг гүн гүнзгий ойлгосноор та өндөр чанартай, уншигчдад ойлгомжтой орчуулгыг хийж чадна.