Тарҷумаи байни забонҳое, ки ба оилаҳои комилан гуногуни забоншиносӣ мансубанд, ҳамеша яке аз вазифаҳои мураккабтарин ва ҷолибтарин барои тарҷумонон ва мутахассисони соҳаи тарҷумонӣ ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ, ҳамчун намояндаи шохаи эронии оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ, дорои сохтори муайяни грамматикӣ, синтетикӣ-аналитикӣ ва сохти ҷумлаи субъект, объект ва феъл (SOV) мебошад. Дар муқобил, забони ҳавайӣ (ʻŌlelo Hawaiʻi) ба оилаи забонҳои австронезӣ (гурӯҳи полинезӣ) тааллуқ дошта, дорои сохтори ниҳоят таҳлилӣ, сохти ҷумлаи феъл, субъект ва объект (VSO) ва хусусиятҳои беназири фонетикию семантикӣ аст. Ин мақола ба таҳлили амиқи раванди тарҷума аз тоҷикӣ ба ҳавайӣ, мушкилоти асосии сохторӣ ва пешниҳоди маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонон бахшида шудааст.
Тағйироти синтаксисӣ: Гузариш аз сохтори SOV ба VSO
Яке аз мушкилоти аввалиндараҷае, ки тарҷумон ҳангоми тарҷумаи матн аз забони тоҷикӣ ба ҳавайӣ бо он рӯ ба рӯ мешается, фарқияти куллӣ дар тартиби калимаҳо дар ҷумла мебошад. Дар забони тоҷикӣ ҷумлаи оддӣ одатан бо субъект оғоз ёфта, бо феъл анҷом меёбад. Барои мисол, ҷумлаи «Ман китобро мехонам» дорои сохтори субъект (Ман) + объект (китобро) + феъл (мехонам) аст.
Дар забони ҳавайӣ бошад, тартиби калимаҳо ба таври қатъӣ VSO (Феъл-Субъект-Объект) мебошад. Тарҷумаи ҷумлаи мазкур ба ҳавайӣ чунин хоҳад буд: «Ke heluhelu nei au i ka puke», ки дар он Ke... nei ҳиссачаи замони ҳозираи давомдор, heluhelu (хондан/феъл), au (ман/субъект) ва i ka puke (китобро/объект бо пешоянд) мебошанд. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки тамоми фикрро дар зеҳни худ комилан аз нав созад, то ки табиӣ будани ҷумлаи ҳавайӣ нигоҳ дошта шавад ва аз таъсири синтаксиси забони тоҷикӣ пешгирӣ карда шавад.
Грамматикаи ҳиссачаҳо ва низоми соҳибият дар забони ҳавайӣ
Баръакси забони тоҷикӣ, ки дорои низоми мураккаби тасрифи феълҳо, бандакҳои феълӣ ва пасояндҳову пешояндҳо мебошад, забони ҳавайӣ ба ҳиссачаҳои грамматикӣ (grammatical particles) такя мекунад. Ин ҳиссачаҳо замон, намуд, ҷониб ва муносибатҳои байни калимаҳоро муайян мекунанд. Масалан, барои нишон додани замони гузашта ҳиссачаи «ua» ва барои замони оянда ё фармон ҳиссачаи «e» истифода мешавад.
Мушкилии дигари бузург дар тарҷума ба низоми соҳибият (possessive system) марбут аст. Дар забони ҳавайӣ ду синфи соҳибият мавҷуд аст: синфи «A» ва синфи «O». Интихоби ин ҳиссачаҳо аз дараҷаи назорати соҳиб бар ашё ё муносибат вобаста аст:
- Синфи А (хусусияти фаъол ё таҳти назорат): Барои чизҳое истифода мешавад, ки шахс метавонад онҳоро эҷод кунад, ба даст орад ё таҳти назорати худ нигоҳ дорад (масалан, ҳамсар, кӯдакон, хӯрок, китобҳои хондашаванда). Дар тоҷикӣ «китоби ман» агар манзур китоби навиштаи ман бошад, дар ҳавайӣ бо ҳиссачаи синфи А ифода меёбад (kaʻu puke).
- Синфи О (хусусияти ғайрифаъол ё берун аз назорат): Барои чизҳое истифода мешавад, ки шахс онҳоро назорат карда наметавонад ва ё онҳо қисми ҷудонашавандаи мавҷудияти ӯ ҳастанд (масалан, волидайн, бадани инсон, хона, эҳсосот, ном). «Китоби ман» агар танҳо китобе бошад, ки дар бораи ман навишта шудааст, бо ҳиссачаи синфи О ифода меёбад (koʻu puke).
Барои тарҷумони тоҷик, ки дар забони модарии худ чунин тафовутро танҳо бо ибораҳои тавзеҳӣ ифода мекунад, зарур аст, ки контекстро бодиққат таҳлил намуда, синфи дурустро интихоб намояд.
Низоми ҷонишинҳо: Инклюзивӣ, эксклюзивӣ ва шумораи дугона
Забони тоҷикӣ низоми нисбатан содаи ҷонишинҳои шахсиро пешниҳод мекунад. Аммо дар забони ҳавайӣ, ин низом аз ҷиҳати семантикӣ хеле бой ва дақиқ аст. Илова бар шумораи танҳо ва ҷамъ, дар ҳавайӣ шумораи дугона (dual number) низ мавҷуд аст, ки барои ифодаи маҳз ду нафар хизмат мекунад. Масалан, ҷонишини «мо» дар тоҷикӣ метавонад ба ҳавайӣ бо чандин роҳ тарҷума шавад:
- Kāua: мо ду нафар (ман ва ту - инклюзивӣ).
- Māua: мо ду нафар (ман ва каси дигар, аммо на ту - эксклюзивӣ).
- Kākou: мо (се нафар ё бештар аз он, бо шумули шунаванда - инклюзивӣ).
- Mākou: мо (се нафар ё бештар аз он, бе шумули шунаванда - эксклюзивӣ).
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ, ки дар он ҷонишини «мо» аксар вақт умумӣ аст, тарҷумон бояд муайян кунад, ки оё шунаванда (хонанда) низ ба ин гурӯҳ дохил мешавад ё на, ва шумораи дақиқи одамон чанд аст. Риоя накардани ин нукта метавонад боиси хатои ҷиддии семантикӣ ва таҳрифи маънои аслӣ гардад.
Мутобиқсозии фонетикӣ ва транслитератсияи номҳо
Аз нуқтаи назари фонетикӣ, забони ҳавайӣ яке аз содатарин забонҳои ҷаҳон ба шумор меравад. Он танҳо аз 5 садонок ва 8 ҳамсадо (h, k, l, m, n, p, w ва ʻokina - ҳамсадои гулӯӣ) иборат аст. Забони тоҷикӣ бошад, дорои ҳамсадоҳои мураккаб ба монанди [ҷ], [ч], [ш], [х], [ғ], [қ], [з], [с] ва ғайра мебошад, ки дар ҳавайӣ вуҷуд надоранд.
Ҳангоми тарҷумаи номҳои хоси тоҷикӣ, номҳои ҷуғрофӣ ва истилоҳоти фарҳангӣ ба ҳавайӣ, тарҷумон бояд усули транслитератсияи махсусро истифода барад. Ҳамсадоҳои тоҷикӣ аксаран ба ҳамсадоҳои наздиктарини ҳавайӣ табдил дода мешаванд. Масалан, овози [т] ва [с] аксар вақт ба [k] табдил меёбанд. Инчунин, дар ҳавайӣ ду ҳамсадо пайиҳам омада наметавонанд ва ҳар як ҳиҷо бояд бо садонок анҷом ёбад. Ин қоидаҳо мутобиқсозии амиқро талаб мекунанд.
Стратегияҳо ва маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонон
Барои ноил шудан ба тарҷумаи баландсифат аз забони тоҷикӣ ба ҳавайӣ, риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳат буд:
- Таҳлили амиқи контексти фарҳангӣ: Консепсияҳои муҳими фарҳанги тоҷикӣ (ба монанди «меҳмоннавозӣ», «ҳашар», «орзу») бояд на танҳо таҳти тарҷумаи луғавӣ, балки тавассути шарҳ ё муодилаҳои фарҳангии ҳавайӣ (масалан, консепсияи «Aloha» ва «Lokahi») ифода карда шаванд.
- Истифодаи луғатҳои махсус ва манбаъҳои боэътимод: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-ҳавайӣ тақрибан вуҷуд надоранд, истифодаи забонҳои миёнарав (ба монанди англисӣ ё русӣ) ногузир аст. Тарҷумон бояд луғати академии ҳавайӣ (ба монанди Pukui & Elbert) ва захираҳои электронии Ulukau-ро фаъолона истифода барад.
- Таваҷҷуҳ ба аломатҳои диакритикӣ: Дар ҳавайӣ аломати ʻokina (ʻ) ва kahakō (макрон - ā, ē, ī, ō, ū) на танҳо тарзи талаффуз, балки маънои калимаро комилан тағйир медиҳанд. Масалан, калимаи «kalo» (як намуди растанӣ) ва «kālō» (картошкаи ширин) фарқ мекунанд. Тарҷумон бояд ин аломатҳоро ба таври қатъӣ риоя кунад.
Хулоса, тарҷума аз тоҷикӣ ба ҳавайӣ раванди мураккабест, ки дониши амиқи на танҳо лексика, балки сохтори синтаксисӣ ва фарҳанги ҳарду миллатро тақозо менамояд. Бо татбиқи усулҳои мутобиқсозии синтаксисӣ ва таҳлили дурусти грамматикаи ҳиссачаҳо, тарҷумонон метавонанд матнҳои равон ва дақиқ эҷод кунанд.