ייִדיש, אַ שפּראַך מיט אַ טיפֿער גערמאַנישער, סלאַווישער און העברעיִש-אַרמישער געשיכטע, שטייט ווי אַן איינציקאַרטיקער קולטור-קאָסמאָס. פֿון דער אַנדערער זײַט, קאַטאַלאַניש, אַ ראָמאַנישע שפּראַך וואָס ווערט גערעדט אין קאַטאַלאָניע, די באַלעאַרישע אינזלען, וואַלענסיע און דעם דרום פֿראַנקרייך, פֿאַרמאָגט איר אייגענע רייכע ליטעראַרישע טראַדיציע און סטרוקטורעלע פֿעסטקייט. ביידע שפּראַכן פֿאַרמאָגן אַ היסטאָרישן גורל פֿון קאַמף פֿאַר אָפּהיטונג און ווידערגעבורט. ייִדיש, די שפּראַך פֿון די אַשכנזישע ייִדן, האָט איבערגעלעבט עמיגראַציעס און דעם חורבן, און בלײַבט אַ לעבעדיקער סימבאָל פֿון דער ייִדישער קולטור. קאַטאַלאַניש, פֿון איר זײַט, האָט דורכגעמאַכט יאָרן פֿון רעפּרעסיעס אונטער דעם פֿראַנקאָ-רעזשים אָבער זי איז הצלחהדיק צוריקגעקומען ווי אַן אַפיציעלע און שטאַרקע שפּראַך אין קאַטאַלאָניע און די אַנדערע קאַטאַלאַנישע לענדער. די דאָזיקע קולטורעלע רעזאָנאַנץ מאַכט די באַגעגעניש צווישן ביידע שפּראַכן פֿאַר אַן אינטערעסאַנטן פֿעלד פֿאַר איבערזעצער.
סינטאַקטישע סטרוקטורן און וואָרט-אָרדענונג
איינע פֿון די גרעסטע אַרויספאָדערנונגען פֿאַרן איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף קאַטאַלאַניש איז די וואָרט-אָרדענונג. ייִדיש איז באַקאַנט ווי אַ V2-שפּראַך (ווערב-צווייטע אָרדענונג). דאָס הייסט אַז אין אַן אָנזאָג-זאַץ מוז דאָס קאָניוגירטע ווערב קומען אויפֿן צווייטן אָרט, אַפֿילו ווען דער זאַץ הייבט זיך אָן מיט אַן אַדווערב אָדער אַ פּרעפּאָזיציאָנעלער פֿראַזע. פֿאַרגלײַכט די פֿאָלגנדיקע זאַצן:
אין ייִדיש: "נעכטן האָט ער געגעסן אַן עפּל". (דאָס ווערב "האָט" איז אויפֿן צווייטן אָרט, נאָך דעם אַדווערב "נעכטן").
איובי מיר פּרוּוון דאָס איבערזעצן וואָרט-ביי-וואָרט אויף קאַטאַלאַניש: "Ahir ha ell menjat una poma", וועט עס זיין אינגאַנצן אומפֿאַרשטענדלעך פֿאַר אַ קאַטאַלאַנישן לייענער. קאַטאַלאַניש פֿאָלגט דער הויפּט די SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סטרוקטור, כאָטש זי איז אַ סך מער פֿלעקסיבלער ווי ענגליש. די ריכטיקע קאַטאַלאַנישע קאַנסטרוקציע וואָלט געווען: "Ahir ell va menjar una poma" אָדער פּשוט "Ahir va menjar una poma".
דער איבערזעצער מוז דעריבער פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו רעקאָנסטרוירן די טעמע-רעמע סטרוקטור פֿונעם זאַץ אָן צו פֿאַרלירן די עמפֿאַזע וואָס דער ייִדישער שרייבער האָט געוואָלט געבן דורך דעם אָנהייבן דעם זאַץ מיט אַן אָביעקט אָדער אַדווערב. אויף קאַטאַלאַניש קען מען ניצן דיסלאָקאַציעס (clitic dislocating, למשל: "El llibre, el jove el va llegir ahir") כּדי צו דערגרייכן אַן ענלעכן סטיליסטישן עפֿעקט. אַדישנאַלי, קאַטאַלאַניש דערלאָזט "פּראָ-דראָפּ" (אויסלאָזן דעם סוביעקט-פּראָנאָם), וואָס איז אוממעגלעך אין ייִדיש, וווּ דער פּראָנאָם מוז שטענדיק זיין פֿאַרשריבן.
דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט און זיין טראַנספּאָזיציע אויף קאַטאַלאַניש
דער וואָקאַבולאַר פֿון ייִדיש באַשטייט פֿון פֿיר הויפּט-עלעמענטן: גערמאַניש, העברעיִש-אַרמיש (לשון-קודש), סלאַוויש און ראָמאַניש. פֿאַר אַ קאַטאַלאַנישן איבערזעצער איז דער לשון-קודש קאָמפּאָנענט ספּעציעל שווער, ווײַל ער טראָגט מיט זיך טיפֿע תּורהדיקע אָדער ייִדיש-רעליגיעזע באַגריפֿן. ווערטער ווי "ייִדישקייט", "חוצפה", "דאגה" אָדער "מזל" טראָגן מיט זיך גאַנצע וועלטן פֿון באַדײַטונג. למשל, דאָס וואָרט "טיש" אין אַ חסידישן קאָנטעקסט רעדט ניט נאָר וועגן אַ מעבל, נאָר וועגן אַ רעליגיעזער פֿאַרזאַמלונג פֿון חסידים אַרום זייער רבינס טיש.
ווען מען טרעפֿט אַזעלכע ווערטער אין ייִדישן טעקסט, מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו ניצן אַ סעמאַנטישן עקוויוואַלענט אין קאַטאַלאַניש, צי צו איבערלאָזן דאָס וואָרט אין זיין אָריגינעלער פֿאָרם מיט אַ דערקלערונג פֿון קאַנטעקסט. צום ביישפּיל, דאָס וואָרט "חוצפה" קען מאַפּירט ווערן אויף קאַטאַלאַניש ווי "gosadia" אָדער "atreviment", אָבער די ספּעציפֿישע קאָנאָטאַציע פֿון ייִדישן אָריגינאַל גייט אָפֿט מאָל פֿאַרלוירן. דער שלאָס צו אַ געראָטענער טראַנספּאָזיציע איז די פֿעיִקייט צו שאַפֿן אַ באַלאַנס צווישן דער אָריגינעלער קאָנאָטאַציע און דער פֿאַרשטענדלעכקייט פֿאַרן קאַטאַלאַנישן לייענער.
אידיאָמאַטישע רעגיסטערס און קולטורעלע עקוויוואַלענטן
ייִדיש איז גאָר רײַך אין אידיאָמען, ברכות, קללות און סאַרקאַסטישע אויסדרוקן. דאָס איבערזעצן "זאָלסט וואַקסן ווי אַ ציבעלע מיט קאָפּ אין דער ערד" אויף קאַטאַלאַניש וואָרט-ביי-וואָרט וועט נאָר פֿאַרפֿירן דעם לייענער. אָנשטאָט דעם, מוז דער איבערזעצער זוכן די אידיאָמאַטישע גלײַכווערטער אין קאַטאַלאַניש וואָס טראָגן דעם זעלבן עמאָציאָנעלן אָדער סאַרקאַסטישן קראַפֿט.
קאַטאַלאַניש פֿאַרמאָגט אַן אייגענע אידיאָמאַטישע וועלט. אויסדרוקן ווי "fer figa" (פֿאַרלאָזן אָדער פֿאַלן) אָדער "fer bondat" (זיך פֿירן גוט) האָבן ספּעציפֿישע באַדײַטונגען וואָס דאַרפֿן באַנוצט ווערן קלוג. דערפֿאַר איז ניט גענוג צו קענען די צוויי שפּראַכן אויף אַ טעכנישן אופֿן; מען מוז פֿאַרשטיין די קולטורעלע פּסיכאָלאָגיע פֿון ביידע שפּראַך-געמיינדעס. די פֿאַרבינדונג צווישן דעם מזרח-אייראָפּעיִשן ייִדישן הומאָר און דעם קאַטאַלאַנישן "seny" (געזונטער מענטשנפֿאַרשטאַנד) און "rauxa" (עמאָציאָנעלער אויסבראָך) קען שאַפֿן אַ שפֿילעוודיקע און טיפֿע ליטעראַרישע סינערגיע.
גראַמאַטישער מין און צייטן-סיסטעמען
אַן אַנדער וויכטיקער אַספּעקט איז די גראַמאַטישע קאַטעגאָריע פֿון מין. ייִדיש פֿאַרמאָגט דריי גראַמאַטישע מינים: זכר (masculine), נקבה (feminine) און נייטראַל (neuter). קאַטאַלאַניש, ווי אַלע ראָמאַנישע שפּראַכן, האָט נאָר צוויי: זכר און נקבה. דאָס איבערטראָגן נייטראַלע סובסטאַנטיוון פֿון ייִדיש פֿאָדערט אַ באַשלוס אויף קאַטאַלאַניש פֿאַר יעדן פֿאַל באַזונדער. למשל, דאָס ייִדישע וואָרט "דאָס קינד" (neuter) ווערט אויף קאַטאַלאַניש "el nen" אָדער "la nena" (masculine אָדער feminine), וואָס מאַכט אוממעגלעך צו היטן די גאָר נייטראַלע פֿאָרם.
ווי פֿאַר די צייטן, נוצט ייִדיש אַ פֿאַרענפֿאַכטע סיסטעם פֿאַרן עבר (past tense), וואָס ווערט כמעט שטענדיק געשאַפֿן מיט אַן הילפֿס-ווערב ("האָבן" אָדער "זײַן") און דעם דערווײַליקן פּאַרטיציפּ (למשל: "איך האָב געשריבן"). קאַטאַלאַניש, פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאַרמאָגט אַ סך מער קאָמפּליצירטע עבר-צייטן, איינער פֿון זיי איז דער ספּעציפֿישער פּעריפֿראַסטישער עבר (passat perifràstic, למשל "vaig escriure", וואָס ניצט דאָס ווערב "anar" + אינפֿיניטיוו). דער איבערזעצער דאַרף אויסקלײַבן די ריכטיקע קאַטאַלאַנישע צייט לויט דעם אַספּעקט און דער כראָנאָלאָגיע פֿונעם אָריגינאַלן טעקסט.
דערצו, ייִדיש ניצט ווערבלעכע פּרעפֿיקסן כּדי צו באַשטימען דעם אַספּעקט פֿון דער קאַמישער האַנדלונג. למשל: "שרײַבן" קעגן "אָנשרײַבן" אָדער "אויסשרײַבן". קאַטאַלאַניש נוצט ניט אַזעלכע פּרעפֿיקסן; אָנשטאָט דעם, נוצט זי ווערבלעכע פּעריפֿראַזעס (perífrasis verbals) אָדער ספּעציפֿישע ווערבן (למשל: "començar a escriure", "acabar d'escriure"). דער איבערזעצער מוז פֿאַרשטיין די דאָזיקע סודות פֿון די ייִדישע ווערב-פּרעפֿיקסן כּדי צו שאַפֿן אַ פּינקטלעכן און נאַטירלעכן קאַטאַלאַנישן נוסח.
דיאַלעקטאַלע רייכקייט און סטיליסטישער קאָלאָריט
ביידע שפּראַכן פֿאַרמאָגן אַ רייכע דיאַלעקטאַלע מאַפּע. אין ייִדיש אונטערשיידן מיר צווישן אוקראַיִנישן (דרום-מיזרחדיקן), פּוילישן (מיטעלן) און ליטווישן (צפֿוןדיקן) ייִדיש. יעדער דיאַלעקט פֿאַרמאָגט זיין אייגענעם לעקסיקאָן, אויסשפּראַך און מאָרפֿאָלאָגיע. אויף קאַטאַלאַניש זענען דאָ הויפּט-צוויי דיאַלעקטן-גרופּעס: מזרח-קאַטאַלאַניש (אַרייַנגערעכנט באַרסעלאָנע און מאיאָרקע) און מערב-קאַטאַלאַניש (אַרייַנגערעכנט וואַלענסיע און לעידאַ).
בעת דעם איבערזעצונג-פּראָצעס קען די וואַל פֿון דעם קאַטאַלאַנישן רעגיסטער אָדער דיאַלעקט העלפֿן צו שאַפֿן דעם זעלבן ליטעראַרישן קאָלאָריט. למשל, אויב דער ייִדישער אָריגינאַל ניצט אַ רײַכן פּוילישן ייִדישן דיאַלעקט מיט פֿיל סלאַווישע ווערטער, קען דער איבערזעצער אויסקלײַבן אַ מער פֿאָלקס-קאַטאַלאַנישן נוסח פֿון איין ספּעציפֿישן ראַיאָן כּדי צו היטן די לעבעדיקייט פֿונעם טעקסט. דאָס גיט דעם לייענער דאָס געפֿיל פֿון דער געאָגראַפֿישער און סאָציאַלער אָפּשטאַמונג פֿון די העלדן אין דער ליטעראַטור.
פּראַקטישע עצות פֿאַר פּראָפֿעסיאָנעלע איבערזעצער
פֿאַר די וואָס ווילן זיך פֿאַרנעמען מיט דעם דאָזיקן ייִדיש-קאַטאַלאַנישן איבערזעצונג-פּראָצעס, זענען דאָ עטלעכע הויפּט-עצות:
- אַנאַליזירט דעם אָריגינאַלן קאָנטעקסט: באַשטימט צי דער טעקסט איז געשריבן אין אַ וועלטלעכן אָדער חסידישן ייִדיש, ווײַל דער לעקסיקאָן און דער סינטאַקס קענען זיך שטאַרק איבערבײַטן. דער חסידישער ייִדיש ניצט אַ סך מער לשון-קודש און ענגלישע/דײַטשע מאָדערנע השפּעות, בעת דער קלאַסישער ליטעראַרישער ייִדיש היט שטרענגער די ייוואָ-נאָרמעס.
- ניצט קאָמפּעראַטיווע ווערטערביכער און בריק-שפּראַכן: וויבאַלד עס זענען כמעט ניטאָ קיין דירעקטע ייִדיש-קאַטאַלאַניש ווערטערביכער, מוז מען אָפֿט ניצן דײַטש, פֿראַנצייזיש אָדער ענגליש ווי אַ בריק-שפּראַך. פֿראַנצייזיש און שפּאַניש קענען העלפֿן צו פֿאַרשטיין די ראָמאַנישע סטרוקטורן וואָס זענען ענלעך צו קאַטאַלאַניש.
- זייט אכטזאַם צו די קאָסמאָפּאָליטישע און סלאַווישע עלעמענטן: ייִדישע ליטעראַטור פֿאַרמאָגט אָפֿט סלאַווישע קאָמפּאָנענטן. פֿאַרשטיין די דאָזיקע ווערטער העלפֿט צו איבערגעבן דעם פּינקטלעכן טאָן אויף קאַטאַלאַניש, ניצנדיק ענלעכע רעגיסטערס.
- שאַפֿט אַ פֿליסיקן קאַטאַלאַנישן נוסח: לאָזט זיך ניט פֿאַרשקלאַפֿן פֿונעם גערמאַנישן אָנזאַץ פֿון דער ייִדישער שפּראַך. דער סוף-פּראָדוקט מוז קלינגען נאַטירלעך, ווי ער וואָלט געשריבן געוואָרן דורך אַ קאַטאַלאַנישן שרייבער פֿון אָנהייב אָן.
דאָס איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף קאַטאַלאַניש פֿאַרבינדט צוויי היסטאָריש רייכע און קולטורעל וויבראַנטע וועלטן. מיט דער ריכטיקע סטראַטעגיע, קענען די קונסט און די נשמה פֿון דער ייִדישער שפּראַך געפֿינען אַ נייעם, שיינעם אָפּקלאַנג אין דער קאַטאַלאַנישער קולטור.