ትርጉም የቃላትን ፍቺ ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ማዛወር ብቻ ሳይሆን የባህል፣ የታሪክ እና የማህበረሰባዊ እሴቶች መለዋወጫ ድልድይ ነው። ከአማርኛ ወደ ሱንዳኛ (Sundanese) የሚደረገው የትርጉም ሥራ በይዘቱ እጅግ አስደሳች እና ፈታኝ ከሆኑ የትርጉም ሥራዎች መካከል አንዱ ነው። አማርኛ በምስራቅ አፍሪካ የሚነገር የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ሲሆን፣ ሱንዳኛ ደግሞ በደቡብ ምስራቅ እስያ በኢንዶኔዥያ ጃቫ ደሴት ላይ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሰዎች የሚጠቀሙበት የኦስትሮኔዥያዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ነው። እነዚህ ሁለት ቋንቋዎች ያላቸው ከፍተኛ የጂኦግራፊያዊ፣ የባህል እና የስነ-ልሳን ልዩነት በትርጉም ሂደት ላይ በርካታ የራሳቸውን የሆኑ ተፅዕኖዎችን ያሳድራሉ። ይህ ጽሑፍ ከአማርኛ ወደ ሱንዳኛ ለመተርጎም የሚያስፈልጉትን መሰረታዊ ሂደቶች፣ የቋንቋዎቹን ረቂቅ ልዩነቶች እና ለተርጓሚዎች ጠቃሚ የሆኑ ምክሮችን በዝርዝር ያብራራል።
የቋንቋዎቹ መዋቅራዊ እና ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች
በአማርኛ እና በሱንዳኛ መካከል ያለው ዋነኛው ልዩነት በአረፍተ ነገር ግንባታ እና በሰዋሰዋዊ ሥርዓታቸው ላይ የሚታየው ልዩነት ነው። አማርኛ በአብዛኛው የሚከተለው የአረፍተ ነገር ቅደም ተከተል ባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (SOV - Subject-Object-Verb) ነው። ለምሳሌ «እሱ መጽሐፍ አነበበ» በሚለው አረፍተ ነገር ውስጥ «እሱ» ባለቤት፣ «መጽሐፍ» ተሳቢ እና «አነበበ» ግሥ ሲሆኑ ግሡ ሁልጊዜ በአረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ይቀመጣል። በአንጻሩ ሱንዳኛ የሚከተለው የአረፍተ ነገር ቅደም ተከተል ባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (SVO - Subject-Verb-Object) ነው። ይህ ደግሞ በትርጉም ወቅት መላውን የአረፍተ ነገር መዋቅር ማስተካከል እንደሚጠይቅ ያሳያል።
ከዚህ በተጨማሪ በአማርኛ ውስጥ ያሉት ውስብስብ የግሥ አወቃቀሮች፣ የጾታ እና የቁጥር አመልካቾች በሱንዳኛ ውስጥ በተመሳሳይ ሁኔታ አይገኙም። በሱንዳኛ ውስጥ እንደ አማርኛ የሴት እና የወንድ ጾታ ልዩነት በግሥ ወይም በቅጽል ላይ አይንጸባረቅም። ይህ ሁኔታ ተርጓሚው በአማርኛ የተፃፈውን ይዘት ወደ ሱንዳኛ በሚቀይርበት ጊዜ የዓረፍተ ነገሩን ፍቺ ሳይቀይር ቀለል ባለና ለሱንዳኛ ተናጋሪዎች በሚስማማ መልኩ እንዲያዋቅር ይጠይቀዋል።
የማህበራዊ የክብር ደረጃዎች በሱንዳኛ (Undak Usuk Basa)
በሱንዳኛ ቋንቋ ውስጥ ትልቅ ትኩረት የሚሰጠው ጉዳይ የማህበራዊ የክብር ደረጃዎች ወይም «ኡንዳክ ኡሱክ ባሳ» (Undak Usuk Basa) የሚባለው ሥርዓት ነው። ሱንዳኛ እንደ ተናጋሪው እና አድማጩ ግንኙነት፣ ዕድሜ እና ማህበራዊ ደረጃ የሚለያዩ የቃላት ምርጫዎች አሉት። እነዚህም በዋናነት በሦስት ይከፈላሉ፡
- ለሜስ (Lemes) - ትህትና የተሞላበት፡ ይህ የቋንቋ ደረጃ በዕድሜ ለታላላቅ ሰዎች፣ ለማያውቋቸው እንግዶች ወይም በኦፊሴላዊ ጽሑፎች ላይ ጥቅም ላይ የሚውል እጅግ የተከበረ የቃላት አጠቃቀም ሥርዓት ነው።
- ሎማ (Loma) - ተራ/የጓደኝነት፡ ይህ ደግሞ እኩያ ለሆኑ ጓደኛሞች ወይም የቅርብ ግንኙነት ላላቸው ሰዎች የሚሆን የቋንቋ አጠቃቀም ነው።
- ካሳር (Kasar) - ሸካራ/የማይከብር፡ ይህ ደረጃ አብዛኛውን ጊዜ በቁጣ ወቅት ወይም በጣም ዝቅተኛ በሆነ ማህበራዊ መስተጋብር ውስጥ የሚነገር ሲሆን በሙያዊ የትርጉም ሥራዎች ውስጥ ሙሉ በሙሉ መወገድ አለበት።
አማርኛም የራሱ የሆነ የክብር አገላለጽ (ለምሳሌ «እርስዎ»፣ «እርሳቸው» እና ተያያዥ የግሥ ቅጥያዎችን መጠቀም) ቢኖረውም፣ በሱንዳኛ ውስጥ ግን ይህ ሥርዓት መላውን የቃላት ምርጫ የሚቀይር በመሆኑ ተርጓሚው የአማርኛውን ይዘት ድምፅ (tone) በአግባቡ ተረድቶ ወደ ተስማሚው የሱንዳኛ የክብር ደረጃ መተርጎም ይኖርበታል።
የፅህፈት ሥርዓት እና የፊደላት ፈተና
አማርኛ የራሱ የሆነ ጥንታዊ የፅህፈት ሥርዓት ያለውና የግዕዝ ፊደላትን (አቡጊዳ) የሚጠቀም ቋንቋ ነው። እያንዳንዱ የፊደል ቅርጽ የአንድ ተነባቢ እና አናባቢ ጥምረትን ይወክላል። በአንጻሩ ዘመናዊው የሱንዳኛ ቋንቋ በስፋት የሚጻፈው በላቲን ፊደላት ነው። ምንም እንኳን የራሳቸው የሆነ ባህላዊ የሱንዳኛ ፊደል (Aksara Sunda) ቢኖራቸውም፣ በዕለታዊ እና በዲጂታል የትርጉም ሥራዎች ላይ ግን የላቲን ፊደላት በዋናነት ጥቅም ላይ ይውላሉ። ይህ የፊደላት ልዩነት ለተርጓሚዎች በተለይም በስሞች አጻጻፍ እና በልዩ ልዩ የፊደል መለዋወጥ (transliteration) ላይ ጥንቃቄን ይጠይቃል። የአማርኛ ድምፆችን በትክክል ወደ ላቲን የሱንዳኛ ፊደላት መለወጥ የትርጉሙን ትክክለኛነት ለመጠበቅ ወሳኝ ነው።
ባህላዊ አውድ እና ዘይቤያዊ አገላለጾች
ባህል እና ቋንቋ የማይነጣጠሉ በመሆናቸው፣ በአማርኛ ውስጥ ያሉ በርካታ ባህላዊ አባባሎች፣ ታሪካዊ እና ሃይማኖታዊ ይዘቶች በቀጥታ ወደ ሱንዳኛ ሲተረጎሙ ትርጉም አልባ ሊሆኑ ይችላሉ። ለምሳሌ በኢትዮጵያ ባህል ውስጥ «ሆድ» ማዕከላዊ የሰውነት ክፍል ብቻ ሳይሆን የስሜት፣ የትዕግሥት እና የምስጢር መገኛ ተደርጎ ይወሰዳል። እንደ «ሆደ ሰፊ» ወይም «ሆዱ ባባ» ያሉ አገላለጾች ቀጥተኛ ትርጉማቸው በሱንዳኛ ሊገኝ አይችልም። በተመሳሳይ መልኩ በሱንዳኛ ባህል ውስጥ ያሉ እና ከአካባቢው የተፈጥሮ ሁኔታ፣ ከእርሻ ሕይወት እና ከእስልምና እምነት ጋር የተያያዙ ልዩ አገላለጾችን ከአማርኛ ጋር ማጣጣም ከፍተኛ የአውድ ግንዛቤን ይጠይቃል። ተርጓሚው ቃላትን በቀጥታ ከመተርጎም ይልቅ በባህላዊ መልኩ አቻ የሆኑ የሱንዳኛ ዘይቤዎችን (Paribasa Sunda) ማግኘት አለበት።
ለስኬታማ ትርጉም ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ሱንዳኛ የሚደረግን የትርጉም ጥራት ለማሻሻል ተርጓሚዎች የሚከተሉትን ነጥቦች መተግበር ይኖርባቸዋል፡
- ቀጥተኛ ትርጉምን ያስወግዱ፡ ቃላትን በቃላት ከመተርጎም ይልቅ የዓረፍተ ነገሩን አጠቃላይ መልዕክትና አውድ ተረድቶ በሱንዳኛ ሰዋሰዋዊ ሥርዓት እንደገና መገንባት ያስፈልጋል።
- የመካከለኛ ቋንቋ አጠቃቀምን በጥንቃቄ ይምረጡ፡ ከአማርኛ ወደ ሱንዳኛ ቀጥተኛ መዝገበ-ቃላት በብዛት ስለማይገኙ፣ ተርጓሚዎች እንግሊዝኛን ወይም ኢንዶኔዥኛን እንደ መካከለኛ ቋንቋ (pivot language) ሊጠቀሙ ይችላሉ። በዚህ ጊዜ ከመጀመሪያው ይዘት መዛባት እንዳይፈጠር ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልጋል።
- የታዳሚውን ሁኔታ ይገምግሙ፡ የሚተረጎመው ጽሑፍ ለማን እንደሚቀርብ አስቀድሞ ማወቅ የሱንዳኛ የክብር ደረጃዎችን (Lemes ወይም Loma) በትክክል ለመምረጥ ይረዳል።
- በሁለቱም ባህሎች ላይ ጥናት ያድርጉ፡ የኢትዮጵያን እና የሱንዳ ማህበረሰብን ባህላዊ፣ ማህበራዊ እና ሃይማኖታዊ እሴቶች መረዳት መልዕክቱ በትክክል እንዲተላለፍ ያደርጋል።
- ከአፍ መፍቻ ተናጋሪዎች ጋር ይተባበሩ፡ ተርጓሚው የአማርኛ ተናጋሪ ከሆነ የትርጉሙን የመጨረሻ ረቂቅ ለአፍ መፍቻ የሱንዳኛ ተናጋሪ (native speaker) በማሳየት የይዘቱን ተፈጥሯዊ ፍሰት ማረጋገጥ አለበት።
በአጠቃላይ ከአማርኛ ወደ ሱንዳኛ መተርጎም ሰፊ እውቀትን፣ የቋንቋዎችን ስነ-ልሳናዊ መዋቅር በሚገባ መረዳትን እና ባህላዊ ብልሃትን የሚጠይቅ የጥበብ ሥራ ነው። እነዚህን መሰረታዊ ፈተናዎች ተረድቶ ተገቢውን የትርጉም ስልት መከተል ከፍተኛ ጥራት ያለው እና ተደራሽነቱ የሰፋ ይዘት ለመፍጠር ያስችላል。