ʻO ka unuhi ʻana i waena o ʻelua ʻōlelo i mamao loa ke kumu a me ka mōʻaukala kekahi i kekahi, he hana paʻakikī ia akā he huakaʻi hoihoi loa. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he lālā ia no ka ʻohana ʻōlelo ʻAukolonesia (Austronesian), a ʻo ka ʻōlelo ʻAmahara (Amharic) o ʻAitiopia, he lālā kūʻokoʻa ia no ka ʻohana ʻōlelo Semika (Semitic) i loko o ka hui ʻApelika-ʻAsia. No laila, ʻo ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo ʻAmahara, he hana ia e koi ana i ka ʻike hohonu i ke kūkulu ʻana i nā hopunaʻōlelo, ka morphology, a me nā kuʻuna moʻomeheu o kēlā me kēia aupuni.
1. Ka Neʻe ʻAna O Ka Syntax: Mai Ka VSO A I Ka SOV
ʻO ka ʻokoʻa nui loa ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, ʻo ia ke kaʻina hana o nā huaʻōlelo i loko o ka hopunaʻōlelo. Ke ʻike nei kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana nui ʻia ke kaʻina VSO (Verb-Subject-Object), kahi e hele mua ai ka haʻina (verb), a ukali ʻia e ka mea hana (subject) a me ka mea i hana ʻia (object). Eia kekahi laʻana maʻalahi: "E inu ana ke kanaka i ka wai." Ma ʻaneʻi, ʻo "E inu ana" ka haʻina, ʻo "ke kanaka" ke kumuhana, a ʻo "ka wai" ka mea i hana ʻia.
Ma ka ʻōlelo ʻAmahara naʻe, he ʻokoʻa loa ke ʻano o ke kūkulu ʻana. Hoʻohana ʻia ke kaʻina SOV (Subject-Object-Verb). ʻO ia hoʻi, e hele mua ana ke kumuhana, ukali ʻia e ka mea i hana ʻia, a ma ka hopena loa o ka hopunaʻōlelo e waiho ai ka haʻina. Inā unuhi ʻia kēlā laʻana maluna i ka ʻōlelo ʻAmahara, e lilo ana ia i: "Ke kanaka i ka wai e inu ana" (ሰውየው ውኃ ይጠጣል - Sawayawu wuhā yit’at’ali). Pono ka mea unuhi e hoʻomaʻamaʻa i ka wāwahi piha ʻana i ke kūkulu ʻia ʻana o ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a kūkulu hou mai lalo mai me ke kaʻina Semika o ka ʻōlelo ʻAmahara i mea e maopopo pono ai i ka mea heluhelu ʻAitiopia.
2. Ka Morphology Paʻakikī A Me Nā Hunaʻōlelo
He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i ke ʻano o ka morphology o nā ʻōlelo ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo analytical ia e hoʻohana ana i nā hunaʻōlelo kūʻokoʻa (particles) e like me "ua", "ke... nei", "e... ana" no ka hōʻike ʻana i ka manawa (tense) a me ke ʻano o ka hana (aspect). ʻAʻole loli ka hope a i ʻole ka mua o ka haʻina ponoʻī ma muli o ke kāne, ka wahine, a i ʻole ka nui o nā kānaka e hana nei.
Akā, he ʻōlelo synthetic loa ka ʻōlelo ʻAmahara e hoʻohana ana i ka root-and-pattern system. Ua hoʻokumu ʻia nā haʻina ma luna o nā kīkēkē ʻekolu a ʻehā paha (consonantal roots), a hoʻololi ʻia ka manaʻo ma o ka hoʻokomo ʻana i nā vowel like ʻole a me ka hoʻopili ʻana i nā prefix a me nā suffix. Hōʻike kēlā me kēia haʻina i ke kāne, ka wahine, ka helu (hoʻokahi, ʻelua, a nui paha), a me ke kuhikuhi pololei o ka mea e hana ʻia nei. No laila, ke unuhi ka mea unuhi i kekahi haʻina Hawaiʻi e like me "ʻike", pono ia e ʻike pono i ka pōʻaiapili holoʻokoʻa i hiki ke koho i ka palapala morphosemantic kūpono ma ka ʻōlelo ʻAmahara, no ka mea he nui nā ʻano like ʻole o ia huaʻōlelo ma muli o ka mea e ʻike nei a me ka mea i ʻike ʻia.
3. Ka Hōʻailona Palapala: Mai Ka Pīʻāpā A I Ka Fidel (Ge'ez)
He hoʻololi nui nō hoʻi ka ʻōnaehana kākau. Kākau ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi me ka hoʻohana ʻana i ka pīʻāpā Lākina me ʻelua mau hōʻailona kikoʻī: ʻo ka ʻokina (glottal stop) a me ke kahakō (macron). Pale kēia mau hōʻailona i ka huikau a me ka hoʻololi ʻana o ka manaʻo o nā huaʻōlelo like ke nānā ʻia.
Ma ka ʻōlelo ʻAmahara, hoʻohana ʻia ka palapala Ge'ez (Fidel), he abugida kahi e hōʻike ai kēlā me kēia hōʻailona i kekahi kīkēkē (consonant) i hoʻohui ʻia me kekahi vowel. ʻAʻohe ʻokina maoli ma ka ʻōlelo ʻAmahara, akā he mau kani glottal a me nā kani ejective (e like me t', p', k') e kākau ʻia me nā hua Fidel kikoʻī. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo i ka leo a me ka pronunciation o nā inoa Hawaiʻi i mea e hiki ai ke transliterate pono i loko o ka Fidel me ka pololei loa. No laila, e lilo ana ka inoa ʻo "Kamehameha" i "ካሜሃሜሃ" a ʻo "Hawaiʻi" i "ሃዋይ".
4. Ka Unuhi Moʻomeheu: Kaona A Me Ke Kuanaʻike ʻAmahara
ʻO kekahi keʻehana koʻikoʻi loa i loko o ka unuhi ʻana, ʻo ia ka mālama ʻana i ke kaona a me nā waiwai moʻomeheu o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Nui nā huaʻōlelo Hawaiʻi i piha i ke kaona (hidden meaning) e like me "Aloha", "Mana", "Pono", a me "ʻOhana". Inā unuhi wale ʻia kēia mau huaʻōlelo ma ke ʻano maʻamau me ka wehewehe ʻole, e nalowale ana ka ʻuhane o ka kikokikona.
Eia kekahi mau kumu hoʻohālike no ka mālama ʻana i kēia mau manaʻo ma o ka ʻōlelo ʻAmahara:
- Aloha: Ma kahi o ka unuhi wale ʻana he "feqer" (ፍቅር - aloha) a i ʻole "selam" (ሰላም - malu/aloha), hiki ke wehewehe ʻia e like me ke ʻano o ka launa aloha, ka mālama ʻana, a me ke kaʻana like ʻana i ka hanu ola ma o nā huaʻōlelo e pili ana i ka hoʻokipa malihini.
- Mana: He manaʻo koʻikoʻi kēia e pili ana i ke ola ʻuhane a me ka ikaika mai ke ao kūlohelohe mai. Ma ka ʻōlelo ʻAmahara, hiki ke hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo "manfasawi hayel" (መንፈሳዊ ኃይል) no ka ikaika ʻuhane, akā he pono pinepine ka hoʻopuka ʻana i ka huaʻōlelo kumu me ka wehewehe pōkole.
- Pono: ʻO ka pono ka pololei, ke kaulike, a me ka waiho ʻana o nā mea a pau i loko o ko lākou wahi kūpono. Ma ka ʻōlelo ʻAmahara, hoʻohana ʻia ka huaʻōlelo "eqat" (እውነት - ʻoiaʻiʻo) a i ʻole "qenena" (ቅንነት - pololei/maopopo), akā pono e koho ʻia ka huaʻōlelo e like me ke ʻano o ka pōʻaiapili.
5. Nā Manaʻo Kōkua No Nā Mea Unuhi
I mea e kūleʻa ai ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo ʻAmahara, eia kekahi mau kōkua hana:
- E kālele i ka Pōʻaiapili: Mai unuhi pākahi i nā huaʻōlelo. E heluhelu i ka paukū holoʻokoʻa a e hoʻomaopopo i ka manaʻo nui ma mua o ka hoʻomaka ʻana e kākau ma ka ʻōlelo ʻAmahara.
- E hoʻohana i ke Puke Wehewehe ʻŌlelo: E hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi-Pelekane hilinaʻi ʻia, a laila e hoʻohana i nā puke wehewehe ʻōlelo Pelekane-ʻAmahara no ka hōʻoia ʻana i nā manaʻo kikoʻī. Hiki i kēia ala ʻelua ke pale i nā kuhihewa.
- E makaʻala i ka Piliʻōlelo: E hoʻomanaʻo he SOV ka ʻōlelo ʻAmahara. E kau mau i ka haʻina (verb) ma ka hopena o ka hopunaʻōlelo.
- E hōʻoia me ka Mea ʻŌlelo Kumu: Inā hiki, e noi i kekahi mea ʻōlelo ʻAmahara kumu e heluhelu i kāu unuhi ʻana i mea e maopopo ai he kūlohelohe ka kahe ʻana o nā huaʻōlelo a he mōakāka ka manaʻo i ka poʻe heluhelu o ia ʻāina.
Ma o ka hahai pono ʻana i kēia mau loina, hiki i ka mea unuhi ke kūkulu i alahaka paʻa ma waena o nā mokuʻāina o ka Pākīpika a me nā puʻu kiʻekiʻe o ʻAitiopia, e hiki ai i nā kānaka o kēia mau kaiāulu ke kaʻana like i ko lākou naʻauao a me ko lākou mōʻaukala nani.