Қазіргі жаһандану заманында Орталық Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері арасындағы экономикалық, мәдени және саяси байланыстар қарқынды дамып келеді. Осы орайда, қазақ тілінен вьетнам тіліне тікелей аударма жасау сұранысы да артуда. Дегенмен, бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жататындықтан, олардың арасындағы аударма процесі үлкен дайындықты, терең лингвистикалық білімді және мәдени ерекшеліктерді түсінуді талап етеді. Қазақ тілі – түркі тілдері тобына жататын агглютинативті тіл болса, вьетнам тілі – австроазиялық тілдер отбасына кіретін, тондық (тоналды) және оқшаулаушы (аналитикалық) тіл болып табылады. Төменде осы екі тіл арасындағы аударманың негізгі нюанстары, қиындықтары мен тиімді тәсілдері егжей-тегжейлі талданады.
1. Синтаксистік айырмашылықтар және сөздердің орын тәртібі
Қазақ және вьетнам тілдеріндегі ең басты құрылымдық айырмашылық сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінде жатыр. Қазақ тіліне SOV (Бастауыш – Толықтауыш – Баяндауыш) құрылымы тән. Яғни, қазақ тілінде етістік (баяндауыш) әрқашан сөйлемнің соңында келеді. Ал вьетнам тілінде, керісінше, SVO (Бастауыш – Баяндауыш – Толықтауыш) құрылымы қолданылады, яғни етістік толықтауыштың алдында тұрады. Бұл аудармашы үшін келесідей талаптарды туғызады:
- Құрылымдық қайта құру: Қазақша сөйлемді вьетнам тіліне аударғанда сөйлемнің логикалық желісін толығымен өзгерту қажет. Сөйлем соңындағы етістікті вьетнам тілінде бастауыштан кейін бірден қою керек.
- Күрделі сөйлемдер: Қазақ тіліндегі қатыстық бағыныңқылы сөйлемдерді (мысалы, "-ған/ген", "-атын/етін" жұрнақтары арқылы жасалатын құрылымдарды) вьетнам тіліне аудару үшін арнайы байланыстырғыш сөздерді (мысалы, "mà") пайдалана отырып, сөйлемді деструктуризациялау қажет.
2. Морфологиялық айырмашылықтар: Жалғаулар мен көмекші сөздердің арақатынасы
Қазақ тілі – агглютинативті тіл. Мұнда сөз түбіріне түрлі жалғаулар мен жұрнақтар (септік, көптік, тәуелдік, жіктік) тізбектеле жалғану арқылы жаңа мағыналар мен грамматикалық қатынастар жасалады. Бір ғана қазақша сөз тұтас бір сөйлемнің қызметін атқара алады. Вьетнам тілі – оқшаулаушы тіл. Мұнда сөздер түрленбейді, яғни оларда септік, көптік немесе жіктік жалғаулары атымен жоқ. Грамматикалық байланыстар тек сөздердің орын тәртібі, интонация және арнайы көмекші сөздер (бөлшектер) арқылы жүзеге асырылады. Мысалы:
- Септік мағыналарын беру: Қазақ тіліндегі барыс, шығыс, көмектес сияқты септіктердің мағынасы вьетнам тіліндегі сәйкес демеуліктер мен септеуліктер (мысалы, "cho" - үшін/ге, "từ" - дан/ден, "bằng" - мен/арқылы) арқылы беріледі.
- Көптік мағынаны беру: Қазақ тіліндеге "-лар/-лер" жалғауының орнына вьетнам тілінде зат есімнің алдына "những" немесе "các" сияқты арнайы көптік бөлшектері қойылады.
- Етістік шақтары: Қазақ тілінде етістіктің шақтары түрлі жұрнақтармен бекітілсе, вьетнам тілінде бұл үшін етістіктің алдында келетін шақ көрсеткіштері пайдаланылады: "đã" (өткен шақ), "đang" (осы шақ), "sẽ" (келер шақ).
3. Вьетнам тіліндегі классификаторлар (Мөлшерлеуіш сөздер) мәселесі
Вьетнам тілінің ең басты ерекшеліктерінің бірі – классификаторлардың (lượng từ) міндетті түрде қолданылуы. Зат есімдердің алдына сан есім қойылғанда немесе белгілі бір зат нұсқалғанда, оның класына сәйкес арнайы классификатор сөз қолданылуы тиіс. Мысалы, адамдар үшін "người", жануарлар үшін "con", жалпақ заттар (кітап, қағаз) үшін "cuốn" немесе "tờ" қолданылады.
Қазақ тілінде де мөлшерлеуіш сөздер бар ("екі бас сиыр", "үш дана кітап"), бірақ оларды қолдану міндетті емес ("екі сиыр", "үш кітап" деп те айтуға болады). Вьетнам тіліне аударғанда бұл сөздерді тастап кету өрескел грамматикалық қате болып саналады. Аудармашы әрбір зат есімнің қай класқа жататынын дәл біліп, тиісті классификаторды дұрыс таңдай алуы қажет.
4. Әлеуметтік иерархия және есімдіктер жүйесі
Мәдени және әлеуметтік контекст аударманың дәлдігіне тікелей әсер етеді. Қазақ тілінде негізінен екі түрлі сыпайылық деңгейі бар: "сен" (жақын адамдарға, кішілерге) және "сіз" (үлкендерге, бейтаныс адамдарға). Бұл жүйе вьетнам тілінде өте күрделі әрі тарамдалған.
Вьетнам қоғамындағы конфуцийшілдік құндылықтар тілде айқын көрініс тапқан. Мұнда жіктеу есімдіктері сөйлесушілердің жасына, жынысына, туыстық қатынасына және әлеуметтік мәртебесіне байланысты өзгеріп отырады:
- Өзінен үлкен ер адамға қарата сөйлегенде – "anh" (аға) қолданылса, өзінен үлкен әйел адамға – "chị" (әпке) делінеді.
- Өте қарт адамдарға – "ông" (ата) немесе "bà" (әже) деп сөйлейді.
- Сәйкесінше, сөйлеуші өзін "em" (кіші бауыр) немесе "cháu" (немере/жиен) деп атайды.
Қазақ тіліндегі қарапайым диалогты вьетнам тіліне аударғанда, егер кейіпкерлердің жас ерекшелігі мен қарым-қатынас деңгейі ескерілмесе, аударма тым дөрекі немесе табиғи емес болып шығады. Сондықтан аудармашы мәтіндегі кейіпкерлер арасындағы қатынасты алдын ала талдап алуы тиіс.
5. Лексикалық сәйкессіздіктер және тұрақты сөз тіркестері
Қазақ тілінің лексикасы көшпенділер мәдениетіне, тұрмыс-тіршілігіне және ислам дініне негізделген фразеологизмдерге өте бай. Ал вьетнам тілінің сөздік қоры егіншілік (күріш өсіру), су мәдениеті, конфуцийшілдік және буддизммен тығыз байланысты. Мысалы, қазақ тіліндегі "қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман" деген бейнелі тіркесті вьетнам тіліне сөзбе-сөз аудару мүмкін емес. Бұл орайда мағыналық эквиваленттерді немесе сипаттамалы аударма әдісін қолдану қажет.
Сонымен қатар, вьетнам тілінде қытай тілінен енген кірме сөздердің (Han-Viet сөздері) үлесі өте үлкен. Бұл сөздер көбінесе ресми, ғылыми және әдеби мәтіндерде жиі қолданылады. Қазақ тіліндегі араб-парсы және орыс кірме сөздерінің орнына вьетнам тіліндегі тиісті Han-Viet терминдерін табу аударманың кәсібилігін көрсетеді.
6. Вьетнам тіліне аудару кезіндегі практикалық кеңестер
Аударманың сапасын арттыру және қателіктерді болдырмау үшін келесі кәсіби ұсыныстарды ескерген жөн:
- Контекстке баса назар аудару: Вьетнам тілінде сөздердің мағынасы сөйлем ішінде ғана толық ашылатындықтан, сөзбе-сөз аудармадан аулақ болыңыз. Әрқашан сөйлемнің немесе абзацтың жалпы идеясын жеткізуге тырысыңыз.
- Тондық жүйені тексеру: Жазбаша аудармада диакритикалық белгілерді (акценттерді) дұрыс қою өте маңызды, себебі бір ғана белгінің өзгеруі сөз мағынасын мүлдем басқа арнаға бұрады (мысалы: "ma" - елес, "má" - ана, "mà" - бірақ, "mả" - қабір).
- Глоссарий жасау: Салалық (заңгерлік, медициналық, техникалық) аудармалар жасау барысында екі тілдегі терминдердің тұрақты баламаларынан тұратын жеке глоссарий дайындап қойған тиімді.
- Мәдени адаптация жасау: Өлшем бірліктерін, күнтізбелік ерекшеліктерді және жалқы есімдердің транскрипциясын жергілікті оқырманға түсінікті форматқа келтіріңіз.
Қорытынды
Қазақ тілінен вьетнам тіліне сапалы аударма жасау – бұл жай ғана сөздерді алмастыру емес, бұл екі түрлі мәдениет пен дүниетаным арасындағы көпір салу өнері. Тілдердің грамматикалық, синтаксистік және мәдени айырмашылықтарын терең түсінетін кәсіби маман ғана түпнұсқаның мағынасы мен эмоционалдық реңкін бұзбай, дәл жеткізе алады. Жоғарыда аталған ережелер мен кеңестерді қолдану аударма процесін жеңілдетіп, нәтиженің жоғары деңгейде болуын қамтамасыз етеді.