ໃນໂລກຍຸກໂລກາພິວັດທີ່ມີການຕິດຕໍ່ສື່ສານ ແລະ ການແລກປ່ຽນທາງດ້ານວັດທະນະທຳຢ່າງກວ້າງຂວາງ, ການແປພາສາລະຫວ່າງພາສາທີ່ມີແຫຼ່ງກຳເນີດ ແລະ ໂຄງສ້າງທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງສິ້ນເຊີງ ເຊັ່ນ ພາສາລາວ ແລະ ພາສາຍໍຣູບາ (Yoruba) ໄດ້ກາຍເປັນຫົວຂໍ້ທີ່ມີຄວາມໜ້າສົນໃຈ ແລະ ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍຂຶ້ນ. ພາສາລາວ ເປັນພາສາຫຼັກຂອງປະເທດລາວ ເຊິ່ງຈັດຢູ່ໃນຕະກູນພາສາໄທ-ກະໄດ ມີລັກສະນະເດັ່ນຄືເປັນພາສາຄຳໂດດ ແລະ ມີສຽງວັນນະຍຸດ. ສ່ວນພາສາຍໍຣູບາ ເປັນພາສາໃນຕະກູນໄນເຈີ-ຄອງໂກ ທີ່ມີຜູ້ເວົ້າຫຼາຍກວ່າ 40 ລ້ານຄົນ ໂດຍສະເພາະໃນປະເທດໄນຈີເຣຍ ແລະ ປະເທດອ້ອມຂ້າງໃນອາຟຣິກາຕາເວັນຕົກ. ບົດຄວາມນີ້ຈະພາທ່ານໄປເຈາະເລິກເຖິງຂັ້ນຕອນ, ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໄວຍາກອນ, ສິ່ງທ้าທາຍ ແລະ ເຄັດລັບຕ່າງໆ ໃນການແປພາສາລາວເປັນພາສາຍໍຣູບາຢ່າງເປັນມືອາຊີບ.
1. ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງໄວຍາກອນລະຫວ່າງພາສາລາວ ແລະ ພາສາຍໍຣູບາ
การເຂົ້າໃຈໂຄງສ້າງທາງໄວຍາກອນຂອງທັງສອງພາສາ ເປັນພື້ນຖານທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດເພື່ອຫຼີກເວັ້ນຄວາມຜິດພາດໃນການແປ. ເຖິງແມ່ນວ່າທັງສອງພາສາຈະໃຊ້ໂຄງສ້າງປະໂຫຍກພື້ນຖານແບບ ປະທານ + ກິລິຍາ + ກຳ (SVO) ເໝືອນກັນ, ແຕ່ລາຍລະອຽດພາຍໃນມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນດັ່ງນີ້:
1.1. ລະບົບສຽງວັນນະຍຸດ ແລະ ການສະແດງອອກໃນການຂຽນ
ທັງພາສາລາວ ແລະ ພາສາຍໍຣູບາ ຈັດເປັນພາສາທີ່ມີລະບົບສຽງວັນນະຍຸດ (Tonal Languages) ເຊິ່ງລະດັບສຽງຂອງການອອກສຽງຈະກຳນົດຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບ. ພາສາລາວມີສຽງວັນນະຍຸດ 5 ຫາ 6 ສຽງ (ຂຶ້ນກັບທ້ອງຖິ່ນ) ແລະ ມີເຄື່ອງໝາຍວັນນະຍຸດກຳກັບຢ່າງຊັດເຈນໃນຕົວອັກສອນລາວ (ໄມ້ເອກ, ໄມ້ໂທ, ໄມ້ຕີ, ໄມ້ຈັດຕະວາ). ໃນຂະນະດຽວກັນ, ພາສາຍໍຣູບາມີ 3 ສຽງຫຼັກ ຄື: ສຽງສູງ (High tone - ກຳກັບດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍ acute ◌́), ສຽງຕ່ຳ (Low tone - ກຳກັບດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍ grave ◌̀), ແລະ ສຽງກາງ (Mid tone - ບໍ່ມີເຄື່ອງໝາຍກຳກັບ). ຄວາມທ້າທາຍຄືການຂຽນພາສາຍໍຣູບາບາງຄັ້ງອາດບໍ່ໃສ່ເຄື່ອງໝາຍວັນນະຍຸດໃນບໍລິບົດທີ່ບໍ່ເປັນທາງການ, ເຮັດໃຫ້ນັກແປຕ້ອງມີຄວາມລະມັດລະວັງໃນການຕີຄວາມໝາຍຂອງຄຳສັບໃນພາສາປາຍທາງ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມສັບສົນແກ່ຜູ້ອ່ານ.
1.2. ໂຄງສ້າງຄຳກິລິຍາ ແລະ ການບອກການເວລາ (Tense and Aspect)
ພາສາລາວບໍ່ມີການຜັນວັນນະຍຸດ ຫຼື ປ່ຽນຮູບຮ່າງຂອງຄຳກິລິຍາເພື່ອບອກການເວລາ (Tense). ເຮົາໃຊ້ຄຳບອກເວລາ (ເຊັ່ນ: ມື້ວານນີ້, ຕອນນີ້, ມື້ອື່ນ) ຫຼື ຄຳຊ່ວຍກິລິຍາ (ເຊັ່ນ: ໄດ້, ພວມ, ຈະ, ແລ້ວ) ເພື່ອບອກບໍລິບົດຂອງເວລາ. ສຳລັບພາສາຍໍຣູບາ, ການສະແດງການເວລາ ແລະ ລັກສະນະຂອງການກະທຳ (Aspect) ຈະໃຊ້ລະບົບຄຳນຳໜ້າກິລິຍາ (Pre-verbal particles) ທີ່ມີຄວາມຊັບຊ້ອນກວ່າ ເຊັ່ນ "ມໍ້" (ń) ສຳລັບເຫດການທີ່ພວມເກີດຂຶ້ນ, "ຕີ" (ti) ສຳລັບເຫດການທີ່ສຳເລັດແລ້ວ, ແລະ "ອາ" (á) ສຳລັບອະນາຄົດ. ນັກແປຕ້ອງວິເຄາະບໍລິບົດເວລາໃນພາສາລາວໃຫ້ຖີ່ຖ້ວນ ກ່ອນຈະເລືອກໃຊ້ຕົວຊີ້ບອກເວລາທີ່ຖືກຕ້ອງໃນພາສາຍໍຣູບາ.
1.3. ລະບົບຄຳແທນນາມ ແລະ ລະດັບຄວາມເຄົາລົບ
ພາສາລາວມີລະບົບຄຳແທນນາມທີ່ຫຼາກຫຼາຍ ແລະ ຂຶ້ນກັບສະຖານະພາບ, ອາຍຸ, ແລະ ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງຜູ້ເວົ້າ (ເຊັ່ນ: ຂ້ອຍ, ເຮົາ, ເພິ່ນ, ທ່ານ, ເຈົ້າ). ໃນພາສາຍໍຣູບາ, ລະບົບຄຳແທນນາມກໍມີການແບ່ງແຍກລະດັບຄວາມເຄົາລົບ ແລະ ຄວາມເປັນທາງການເຊັ່ນກັນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ຄຳແທນນາມບຸລຸດທີສອງ "ເຈົ້າ" ສາມາດແປເປັນ "o" ໃນລະດັບທົ່ວໄປ ຫຼື ບໍ່ເປັນທາງການ ແລະ ແປເປັນ "ẹ" (ຫຼື "ẹຍິນ") ເພື່ອສະແດງຄວາມເຄົາລົບຕໍ່ຜູ້ອາວຸໂສ ຫຼື ເມື່ອເວົ້າກັບກຸ່ມຄົນ. ການເລືອກໃຊ້ຄຳແທນນາມໃຫ້ເໝາະສົມກັບລະດັບຄວາມເຄົາລົບໃນພາສາລາວ ຈຶ່ງມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍໃນການຖ່າຍທອດໄປສູ່ພາສາຍໍຣູບາ.
1.4. ລະບົບຄຳລັກສະນະນາມ (Classifiers)
ຈຸດເດັ່ນອັນໜຶ່ງຂອງພາສາລາວຄືການໃຊ້ຄຳລັກສະນະນາມໃນການຂະຫຍາຍຄຳນາມເມື່ອມີຕົວເລກ (ເຊັ່ນ: ປຶ້ມສາມຫົວ, ຄົນສອງຄົນ). ແຕ່ໃນພາສາຍໍຣູບາ ບໍ່ມີລະບົບຄຳລັກສະນະນາມແບບນີ້. ການນັບຈຳນວນໃນພາສາຍໍຣູບາຈະວາງຕົວເລກໄວ້ທາງຫຼັງຄຳນາມໂດຍກົງ (ເຊັ່ນ: ປຶ້ມສາມ ຈະຂຽນວ່າ "íwé mẹ́ta"). ນັກແປຕ້ອງຕັດຄຳລັກສະນະນາມຂອງພາສາລາວອອກ ແລະ ປັບໂຄງສ້າງການນັບໃຫ້ເປັນໄປຕາມທຳມະຊາດຂອງພາສາຍໍຣູບາ.
2. ສິ່ງທ້າທາຍຫຼັກໃນການແປພາສາລາວເປັນພາສາຍໍຣູບາ
ນອກຈາກຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານໂຄງສ້າງໄວຍາກອນແລ້ວ, ນັກແປຍັງຕ້ອງປະເຊີນກັບສິ່ງທ้าທາຍອື່ນໆ ດັ່ງນີ້:
- ການຂາດແຄນຊັບພະຍາກອນແປພາສາໂດຍກົງ: ເນື່ອງຈາກທັງສອງພາສາບໍ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນທາງດ້ານພູມສາດ ແລະ ປະຫວັດສາດ, ຈຶ່ງບໍ່ມີວັດຈະນານຸກົມສອງພາສາ (ລາວ-ຍໍຣູບາ) ໂດຍກົງ. ນັກແປສ່ວນໃຫຍ່ຕ້ອງແປຜ່ານພາສາອັງກິດ ຫຼື ພາສາຝຣັ່ງ ເຊິ່ງເປັນພາສາກາງ. ຂັ້ນຕອນນີ້ອາດເຮັດໃຫ້ຄວາມໝາຍທີ່ລະອຽດອ່ອນບາງຢ່າງຫຼົ່ນຫາຍໄປໃນລະຫວ່າງທາງ.
- ການຖ່າຍທອດສຳນວນ ແລະ ສຸພາສິດ: ພາສາຍໍຣູບາເປັນພາສາທີ່ມີຊື່ສຽງໃນການໃຊ້ສຸພາສິດ (Òwe) ໃນການສື່ສານປະຈຳວັນ. ຊາວຢໍຣູບາຖືວ່າ "ສຸພາສິດຄືມ້າຂອງຄຳສັບ". ການແປສຳນວນລາວ (ເຊັ່ນ: ນ້ຳຂຶ້ນໃຫ້ຟ້າວຕັກ) ໃຫ້ເປັນພາສາຍໍຣູບາ ບໍ່ສາມາດແປກົງຕົວໄດ້ ແຕ່ຕ້ອງຄົ້ນຫາສຸພາສິດຍໍຣູບາທີ່ມີແນວຄິດ ຫຼື ຄະຕິເຕືອນໃຈຄ້າຍຄືກັນມາທົດແທນ.
- ບໍລິບົດທາງດ້ານສາສະໜາ ແລະ ຄວາມເຊື່ອ: ພາສາລາວໄດ້ຮັບອິດທິພົນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍຈາກພຸດທະສາສະໜາ ແລະ ຄວາມເຊື່ອເລື່ອງຜີສາງນາງໄມ້. ໃນຂະນະດຽວກັນ, ວັດທະນະທຳຍໍຣູບາມີຄວາມຜູກພັນກັບສາສະໜາດັ້ງເດີມຂອງຍໍຣູບາ (ເຊັ່ນ: ການບູຊາເທບພະເຈົ້າ Orisha) ພ້ອມກັບສາສະໜາຄຣິດ ແລະ ອິດສະລາມ. ການຖ່າຍທອດຄຳສັບທາງສາສະໜາ ແລະ ຈິດວິນຍານຈຶ່ງຕ້ອງໃຊ້ຄວາມລະມັດລະວັງເພື່ອບໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມເຂົ້າໃຈຜິດ.
3. ເຕັກນິກ ແລະ ເຄັດລັບສຳລັບນັກແປມືອາຊີບ
ເພື່ອໃຫ້ການແປພາສາລາວເປັນພາສາຍໍຣູບາມີຄວາມຖືກຕ້ອງ ແລະ ມີຄຸນນະພາບສູງສຸດ, ນັກແປຄວນນຳໃຊ້ເຕັກນິກ ແລະ ເຄັດລັບດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້:
3.1. ການແປແບບຖອດຄວາມໝາຍ (Paraphrasing)
ຫຼີກເວັ້ນການແປຄຳຕໍ່ຄຳຢ່າງເດັດຂາດ. ໃຫ້ເນັ້ນໃສ່ການຈັບໃຈຄວາມສຳຄັນຂອງປະໂຫຍກພາສາລາວ ແລ້ວຮຽບຮຽງໃໝ່ໃນພາສາຍໍຣູບາໂດຍໃຊ້ໂຄງສ້າງ ແລະ ຄຳສັບທີ່ຊາວຍໍຣູບາໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈຳວັນ. ສິ່ງນີ້ຈະຊ່ວຍໃຫ້ບົດແປມີຄວາມສະຫຼະສະຫຼວຍ ແລະ ເປັນທຳມະຊາດ.
3.2. การສ້າງ ແລະ ນຳໃຊ້ຄຳອະທິບາຍເພີ່ມເຕີມ (Glossary & Footnotes)
ສຳລັບຄຳສັບສະເພາະທາງວັດທະນະທຳລາວ ເຊັ່ນ "ບຸນພະເວດ", "ການບວດ", ຫຼື "ເຂົ້າໜຽວ" ເຊິ່ງບໍ່ມີຄຳສັບທີ່ກົງກັນໃນພາສາຍໍຣູບາ, ນັກແປອາດເລືອກໃຊ້ວິທີການຂຽນທັບສັບ ປະສົມປະສານກັບການຂຽນອະທິບາຍສັ້ນໆ ໄວ້ໃນວົງເລັບ ຫຼື ໃສ່ເປັນໝາຍເຫດທ້າຍໜ້າ (Footnote) ເພື່ອໃຫ້ຜູ້ອ່ານປາຍທາງເຂົ້າໃຈບໍລິບົດໄດ້ດີຂຶ້ນ.
3.3. ການກວດສອບຄວາມຖືກຕ້ອງກັບເຈົ້າຂອງພາສາ (Native Review)
ຫຼັງຈາກການແປສຳເລັດແລ້ວ, ຄວນສົ່ງບົດແປໃຫ້ຜູ້ຊ່ຽວຊານ ຫຼື ເຈົ້າຂອງພາສາຍໍຣູບາເປັນຜູ້ກວດທານ (Proofreader) ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າການເລືອກໃຊ້ຄຳສັບ, ໄວຍາກອນ, ແລະ ວັນນະຍຸດມີຄວາມຖືກຕ້ອງ 100% ແລະ ບໍ່ມີຈຸດໃດທີ່ອ່ານແລ້ວຮູ້ສຶກຂັດເຂີນ.
3.4. ການນຳໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປພາສາ (CAT Tools)
ການໃຊ້ເຄື່ອງມືຊ່ວຍແປພາສາ (Computer-Assisted Translation Tools) ເຊັ່ນ SDL Trados, MemoQ ຫຼື Smartcat ຈະຊ່ວຍໃນການສ້າງຄວາມສອດຄ່ອງຂອງຄຳສັບ (Terminology Consistency) ຕະຫຼອດທັງເອກະສານ ໂດຍສະເພາະໃນໂຄງການແປເອກະສານຂະໜາດໃຫຍ່ ຫຼື ເອກະສານທາງການແພດ ແລະ ກົດໝາຍ.
4. ສະຫຼຸບ ແລະ ທິດທາງໃນອະນາຄົດ
ການແປພາສາລາວເປັນພາສາຍໍຣູບາ ເປັນວຽກງານທີ່ຕ້ອງໃຊ້ທັງສາດ ແລະ ສິນ. ມັນບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນການຖ່າຍທອດຕົວອັກສອນ ແຕ່ເປັນການສ້າງຂົວເຊື່ອມໂຍງລະຫວ່າງສອງອາລຍະທຳທີ່ມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍ ແລະ ມີສະເໜ່ສະເພາະຕົວ. ດ້ວຍການນຳໃຊ້ເຕັກນິກການແປທີ່ຖືກຕ້ອງ, ການເຂົ້າໃຈເລິກເຊິ່ງໃນຄວາມແຕກຕ່າງທາງໄວຍາກອນ ແລະ ວັດທະນະທຳ, ພ້ອມກັບຄວາມມຸ່ງໝັ້ນໃນການພັດທະນາສີມືຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ, ນັກແປຈະສາມາດເອົາຊະນະອຸປະສັກ ແລະ ສ້າງສັນຜົນງານການແປທີ່ມີຄຸນນະພາບດີຢ້ຽມໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນ. ໃນອະນາຄົດ, ການພັດທະນາເຕັກໂນໂລຊີ AI ແລະ ຖານຂໍ້ມູນພາສາສາດຮ່ວມກັນ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ການແປລະຫວ່າງສອງພາສານີ້ມີຄວາມສະດວກ ແລະ ຖືກຕ້ອງວ່ອງໄວຂຶ້ນກວ່າເກົ່າ.