Хэл шинжлэлийн харьцуулсан судалгаа ба орчуулгын ач холбогдол
Монгол улс болон Шри-Ланка улсын түүхэн, соёлын харилцаа олон зуун жилийн тэртээгээс эхтэй бөгөөд үүний гол гүүр нь Буддын шашин байсаар ирсэн. Өнөөгийн даяаршсан нийгэмд хоёр орны бизнесийн хамтын ажиллагаа, аялал жуулчлал, боловсролын салбарын харилцаа өргөжин тэлэхийн хэрээр Монгол хэлнээс Синхал хэл рүү болон Синхал хэлнээс Монгол хэл рүү хөрвүүлэх мэргэжлийн орчуулгын хэрэгцээ шаардлага хурдацтай нэмэгдэж байна. Хэдийгээр эдгээр хэлнүүд нь газар зүйн хувьд алслагдмал бүс нутагт хэрэглэгддэг, өөр өөр хэлний язгуурт хамаардаг (Монгол хэл нь Алтай хэлний язгуурт, Синхал хэл нь Энэтхэг-Ари хэлний язгуурт хамаарна) боловч өгүүлбэрийн бүтэц болон соёлын илэрхийллийн хувьд гайхалтай ижил төстэй талуудыг агуулдаг. Энэхүү өгүүлэлд Монгол хэлнээс Синхал хэл рүү чанартай орчуулга хийхэд анхаарах хэл шинжлэлийн чухал шинж чанарууд, сорилтууд болон орчуулагчдын анхаарах ёстой гол зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Өгүүлбэрийн бүтэц (Синтаксис) - Ижил төстэй талууд ба зохицуулалт
Монгол болон Синхал хэлний орчуулгын хамгийн том давуу тал нь өгүүлбэрийн үндсэн бүтэц юм. Хоёр хэл хоёулаа SOV (Subject-Object-Verb) буюу "Эзэн бие - Тусагдахуун - Үйл үг" гэсэн синтаксисын бүтцэд захирагддаг. Жишээлбэл, Монгол хэлээр "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Синхал хэл рүү хөрвүүлэхэд өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалыг өөрчлөх шаардлагагүй бөгөөд яг ижил дарааллаар орчуулагддаг. Энэхүү синтаксисын ижил төстэй байдал нь орчуулагчдад өгүүлбэрийн бүтцийг бүхэлд нь өөрчлөн найруулах ачааллыг хөнгөвчилж, эх бичвэрийн логик дарааллыг хадгалах боломжийг олгодог. Гэвч өгүүлбэр уртсах тусам дагавар, холбоос үгсийн хэрэглээ болон тодотгол гишүүдийн байрлал зэргээс шалтгаалан нарийн зөрүү үүсдэг тул орчуулагч тус бүрийн хэл зүйн үүргийг сайтар шинжлэх шаардлагатай.
Хэл зүйн нарийн ялгаа, тийн ялгал ба нөхцөлүүд
Монгол хэл нь залгамал (agglutinative) хэл бөгөөд язгуур үгэн дээр дагавар, нөхцөлүүдийг ар араас нь залгах замаар шинэ утга санаа, хэл зүйн харилцааг илэрхийлдэг. Синхал хэл нь мөн адил залгамал шинжийг тодорхой хэмжээгээр агуулдаг бөгөөд тийн ялгалын систем нь маш баялаг юм. Монгол хэлний нэрлэх, харьяалах, өгөх орших, заах, гарах, үйлдэх, хамтрах зэрэг тийн ялгал бүр Синхал хэлэнд өөрийн гэсэн дүйцэх нөхцөл, дагавартай байдаг.
Анхаарах зүйл: Синхал хэлэнд үйл үг нь өгүүлбэрийн эзэн биеийн тоо, хүйс болон этгээдээс (нэгдүгээр бие, хоёрдугаар бие, гуравдугаар бие) хамаарч өөр өөр төгсгөл авдаг. Жишээлбэл, гуравдугаар биеийн ганц тоон дээрх эрэгтэй эзэн биетэй өгүүлбэрийн үйл үг нь эмэгтэй эзэн биетэй өгүүлбэрийн үйл үгнээс өөрөөр төгсдөг.
Монгол хэлэнд хүйсний ангилал байдаггүй тул Синхал хэл рүү хөрвүүлэхдээ өгүүлбэрт нэрлэгдэж буй этгээд нь эрэгтэй, эмэгтэй эсвэл амьгүй биет эсэхийг тодорхойлж, үйл үгийн төгсгөлийг тохируулах шаардлагатай байдаг. Үүнийг орхигдуулбал найруулгын хувьд алдаатай, эх хэлээр ярилцагчдад ойлгомжгүй өгүүлбэр үүснэ.
Хүндэтгэлийн хэллэг ба харилцааны соёл
Хоёр орны соёлд ахмад настан, дээд албан тушаалтан болон зочин олон нийтийг хүндэтгэх ёс маш гүн суурилсан байдаг. Синхал хэл нь хүндэтгэлийн маш нарийн, олон шатлалт системтэй. Ярилцагчийн нийгмийн статус, нас, харилцааны хэм хэмжээнээс хамааран төлөөний үг болон үйл үгийн хувилбарууд өөрчлөгддөг. Монгол хэлэнд "Та", "Та нар" гэсэн хүндэтгэлийн төлөөний үг байдаг бол Синхал хэлэнд үүнээс ч олон шатлалтай хүндэтгэлийн үгсийн сан байх бөгөөд үйл үгийн хувирал нь үүнийг дагаж өөрчлөгдөнө. Орчуулагч хөрвүүлж буй бичвэрийнхээ нөхцөл байдал, зорилтот уншигчийг зөв тодорхойлж, тохирох хүндэтгэлийн түвшинг сонгох нь соёлын хувьд зөв, дипломат орчуулга болох үндэс болдог.
Буддын шашны нэр томьёо ба соёлын нутагшуулалт
Соёлын болон шашны түүхэн холбоо нь орчуулгын ажилд томоохон гүүр болдог. Шри-Ланка болон Монгол улс хоёулаа Буддын шашны гүн ухааны нөлөө ихтэй тул Санскрит болон Пали хэлнээс гаралтай шашны болон философийн олон нэр томьёо хоёр хэлэнд ижил эсвэл ойролцоо дуудлага, утгатайгаар хэрэглэгддэг. Жишээлбэл, "Караман" (Карма), "Сансар" (Самсара), "Дхарма" (Дарма) зэрэг үгс нь хоёр хэлний уншигчдад ижил утга санааг шууд илэрхийлж чаддаг. Мөн соёлын ухагдахууны хувьд "Буян" (Punya), "Нүгэл" (Papa), "Нирван" (Nirvana) зэрэг үгс нь Монгол болон Синхал хэлний аль алинд нь шашны болон ёс суртахууны суурь ойлголтууд болдог. Эдгээр ухагдахууныг орчуулахдаа барууны хэл рүү хөрвүүлдэг шиг урт тайлбар хийх шаардлагагүй бөгөөд хоёр хэлний нийтлэг соёлын ой санамжид тулгуурлан шууд дүйцүүлж болдгоороо онцлогтой.
Эдгээр түүхэн ижилсэл нь орчуулгыг хөнгөвчлөх боловч орчин үеийн хэрэглээнд анхааралтай хандах хэрэгтэй. Учир нь олон зууны явцад үгсийн семантик утга нь өөр өөр соёлын нөхцөлд бага зэрэг өөрчлөгдөн хөгжсөн байх магадлалтай. Нутагшуулалтыг оновчтой хийхийн тулд зөвхөн шууд толь бичгийн утгыг харахаас гадна тухайн нийгмийн соёлын контекстийг давхар судлах шаардлагатай.
Орчуулгын чанарыг сайжруулах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс Синхал хэл рүү амжилттай хөрвүүлэхэд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна:
- Глоссари (Нэр томьёоны толь) үүсгэх: Шашин, түүх, бизнес болон хууль эрх зүйн салбарын орчуулга хийхдээ хамгийн түрүүнд тогтсон нэр томьёоны жагсаалтыг гаргаж, тэдгээрийн Синхал хэлний дүйцэх үгсийг баталгаажуулах хэрэгтэй.
- Семантик болон контекст дүн шинжилгээ хийх: Үгийг үгчлэн орчуулахаас татгалзаж, өгүүлбэрийн ерөнхий санаа, утгыг Синхал хэлний өвөрмөц хэллэг, зүйр цэцэн үгстэй уялдуулан хөрвүүлэх нь уншигчдад илүү ойлгомжтой, дотно мэдрэмж төрүүлнэ.
- Хянан тохиолдуулалт (Proofreading): Орчуулгыг дуусгасны дараа Синхал хэлийг төрөлх хэлний түвшинд эзэмшсэн редактороор хянуулах нь хэл зүйн болон найруулагчийн аливаа алдааг олж илрүүлэх хамгийн найдвартай арга юм.
- Технологийн болон туслах хэрэгслүүдийг оновчтой ашиглах: Орчин үеийн CAT tool (Computer-Assisted Translation) програмуудыг ашиглаж, өөрийн гэсэн орчуулгын ой санамжийг бүрдүүлэх нь орчуулгын хурд, нэр томьёоны нэгдмэл байдлыг хангах ач холбогдолтой.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс Синхал хэл рүү орчуулна гэдэг нь зөвхөн үгсийг нэг хэлнээс нөгөө хэл рүү хөрвүүлэх механик үйлдэл биш бөгөөд энэ нь хоёр орны соёл, сэтгэлгээ, түүхийн гүн холбоосыг нээж өгөх бүтээлч үйл явц юм. Өгүүлбэрийн бүтцийн ижил төстэй байдлыг зөв ашиглахын зэрэгцээ хэл зүйн хүйс, тоо, хүндэтгэлийн түвшний ялгааг нарийн мэдэрч орчуулах нь мэргэжлийн хэмжээний чанартай бүтээл төрөх гол түлхүүр мөн. Энэхүү гарын авлагад дурдсан хэл шинжлэлийн онцлог болон практик зөвлөмжүүд нь орчуулагчдын ур чадварыг дээшлүүлж, хоёр улсын хоорондын соёл, мэдээллийн гүүрийг илүү бат бөх болгоход тусална гэдэгт итгэлтэй байна.