Häzirki wagtda halkara gatnaşyklaryň, ykdysady hyzmatdaşlygyň we medeni alyş-çalyşlaryň ösmegi bilen, dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime işleriniň ähmiýeti barha artýar. Şeýle çylşyrymly we aýratyn çemeleşmäni talap edýän ugurlaryň biri hem türkmen dilinden arap diline professional derejede terjime etmekdir. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli bolup, agglyutinatiw (goşulma kabul ediji) gurluşa eýedir. Arap dili bolsa Semit-Hamit dil maşgalasyna degişli bolup, flektiw (üýtgeýän kökli) gurluşy we özboluşly sintaksisi bilen tapawutlanýar. Bu makalada türkmen-arap terjime prosesiniň inçe aýratynlyklary, duş gelýän kynçylyklar we tejribeli terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlar barada giňişleýin söhbet açarys.
Sintaktik Gurluşyň we Söz Tertibiniň Tapawutlary
Terjime wagtynda ýüze çykýan ilkinji we iň esasy böwetlerden biri hem söz tertibidir. Türkmen dilinde sözlemiň adaty gurluşy SOV (Subject-Object-Verb) ýagny Eýe + Doldurjy + Habar (Işlik) tertibindedir. Mysal üçin: "Men kitaby okadym" sözleminde işlik iň soňda gelýär. Arap dilinde bolsa sözlemiň düýp gurluşy köplenç VSO (Verb-Subject-Object) ýagny Işlik + Eýe + Doldurjy görnüşindedir. Şonuň ýaly-da, arap dilinde SVO (Eýe + Işlik + Doldurjy) gurluşy hem giňden ulanylýar.
Türkmençe tekstden arapça terjime edilende, terjimeçi sözlemleriň gurluşyny düýbünden üýtgetmeli bolýar. Işligiň sözlemiň başyna geçirilmegi we arap diliniň sintaktik kadalaryna laýyklykda eýe we habar arasyndaky laýyklygyň (jynsa, sana we ýöňkemä görä) dogry gurnalmagy zerurdyr. Muny başarmak diňe bir sözleri terjime etmek däl-de, eýsem pikiri täzeden gurmagy talap edýär.
Morfologik Tapawutlar: Agglyutinatiwlige garşy Flektiwlik
Türkmen dili agglyutinatiw dildir. Bu bolsa täze sözleriň we grammatik şekilleriň sözüň köküne yzygiderli goşulýan goşulmalar (affiksler) arkaly emele gelýändigini aňladýar. Mysal üçin, "mekdeplerimizde" diýen sözde:
- mekdep - kök
- -ler - köplük sanyň goşulmasy
- -imiz - degişlilik goşulmasy (bizikiler)
- -de - wagt-orun düşüminiň goşulmasy
Bu tapawut sebäpli türkmen dilindäki uzyn, goşulmaly sözleri arap diline geçireniňizde, olaryň manysyny doly bermek üçin arap dilinde aýratyn kömekçi sözleri, predloglary (harfy-jerrleri) ýa-da at birikmelerini (izafet gurluşyny) ulanmaly bolýar. Bu bolsa sözme-söz terjimäniň düýbünden mümkin däldigini subut edýär.
Jyns we San Kategoriýalarynyň Aýratynlyklary
Türkmen dilinde grammatik jyns (erkeklik, aýallyk) kategoriýasy ýokdur. Sözlemler ýazylanda we aýdylanda "ol" diýlip ulanylan at çalyşmasy arap dilinde anyk jynsa bölünmeli bolýar: erkek adam üçin "هُوَ" (huwe), aýal adam üçin bolsa "هِيَ" (hiye) ulanylýar. Şonuň ýaly-da, arap dilinde sypatlar we işlikler hem eýäniň jynsyna görä üýtgeýär.
Galyberse-de, arap dilinde san kategoriýasy hem has çylşyrymlydyr. Türkmen dilinde diňe birlik we köplük bar bolsa, arap dilinde birlik (mufrad), ikilik (musenna) we köplük (jam) sanlary bardyr. Mundan başga-da, arap dilinde köplük sanyň hem dürli görnüşleri (dogry we döwük köplükler) bolup, olaryň ulanalyşy ýörite kadalara esaslanýar. Terjimeçi türkmen dilindäki iki sany zada degişli pikiri arapça terjime edende hökman ikilik sany ulanmalydyr, ýogsam terjime professional taýdan nädogry bolar.
Medeni we Din Kontekstiniň Ähmiýeti
Arap dili diňe bir arap halklarynyň dili bolman, eýsem bütin yslam dünýäsiniň hem mukaddes dilidir. Türkmen halkynyň taryhy, medeniýeti we edebiýaty arap medeniýeti bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Türkmen dilinde köp sanly arap sözleri (meselem: kitap, mekdep, sagat, ylym, maşgala, jogap we ş.m.) bar bolsa-da, bu sözleriň arap dilindäki manylary taryhyň dowamynda üýtgän bolup biler ýa-da has giň manyny aňladyp biler.
Şonuň üçin, terjimeçi "ýalan dostlardan" (false friends) ägä bolmalydyr. Şeýle hem, arap dilinde medeni we etiki kadalara, şol sanda sylag-hormat ýüzlenmelerine (mysal üçin, resmi hat-habarlarda "Hormatly" diýmek üçün arap dilinde ýöriteleşdirilen din we jemgyýetçilik derejelerine laýyk sözler ulanylýar) aýratyn üns berilmelidir. Arap okyjysyna niýetlenen tekstiň tonallygy diňe bir dil taýdan däl, eýsem medeni taýdan hem laýyk getirilmelidir.
Arap Diliniň Görnüşleri we Dialektleri: Haýsysyny Saýlamaly?
Terjime edilende iň möhüm meseleleriň biri hem arap diliniň haýsy görnüşini ulanmalydygydyr. Häzirki wagtda arap dünýäsinde dil ýazuwynda we gepleşiginde iki uly kategoriýa tapawutlandyrylýar:
- Fusha (Modern Standard Arabic - MSA): Kitaplarda, gazetlerde, resmi habarlarda, diplomatiýada we resmi ýazyşmalarda ulanylýan edebi dil.
- Ammiýa (Dialektler): Dürli arap ýurtlarynda (Müsür, Şam, Pars aýlagy, Magrib) gepleşikde ulanylýan ýerli şiweler.
Terjimeçiler üçün Peýdaly Maslahatlar
Türkmen-arap terjime işlerinde ýokary hilli netijeleri gazanmak üçin aşakdaky maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Sözme-söz terjimeden gaça duruň: Iki dil hem düýbünden başgaça pikirlenmek we pikir beýan etmek ulgamyna eýe bolandygy üçin, sözlemleri dolulygyna okap, manyny aňlap, ony arap diliniň tebigy akymyna laýyklykda täzeden ýazyň.
- Predloglara (Harfy-jerrlere) üns beriň: Arap dilindäki köp işlikler diňe belli bir predloglar bilen ulanylanda dogry many berýär. Ýalňyş predlog ulanmak tutuş sözlemiň manysyny üýtgedip biler.
- Sözlükleri we elektron gurallary dogry ulanuň: Terjime prosesinde diňe bir adaty sözlüklere daýanman, eýsem arap diliniň düşündirişli sözlüklerini (mysal üçin, Lisan al-Arab ýa-da häzirki zaman sözlükleri) ulanyp, sözleriň kontekstual manysyny anyklaň.
- Redaktirleme we diliň eýesi (ene dili bolan hünärmen) tarapyndan barlanmagy: Terjime gutarandan soň, tekstiň arap dili ene dili bolan hünärmen tarapyndan gözden geçirilmegini üpjün ediň. Bu bolsa tekstiň has tebigy we düşnükli bolmagyna kömek eder.
Netijede, türkmen dilinden arap diline terjime etmek ýönekeý bir iş däl-de, çeýeligi, çuňňur lingwistik bilimleri we medeni aň-bilimi talap edýän döredijilikli prosesdir. Iki diliň hem aýratynlyklaryny öwrenmek we olary terjime prosesinde dogry ulanmak, işiňiziň professional derejesini epesli ýokarlandyrar.