Þýðingar milli íslensku og grísku spanna brú á milli tveggja ólíkra en samt um margt skyldra Evrópumála. Bæði málin eiga sér djúpar sögulegar rætur og hafa varðveitt flókin beygingakerfi sem mörg önnur nútímamál hafa einfaldað eða fellt úr gildi. Íslenska, sem germanskt mál, og gríska, sem sjálfstæð grein indóevrópskra mála, deila ákveðnum grunnbyggingum en ólík þróun þeirra í gegnum aldirnar gerir kröfu um mikla nákvæmni, menningarlegan skilning og málfræðilega lipurð þegar þýtt er á milli þeirra. Hér verður farið yfir helstu áskoranir, málfræðilegan samanburð og hagnýt ráð sem þýðendur þurfa að hafa í huga við flutning texta úr íslensku yfir í grísku.
Málfræðileg flækjustig og fallbeygingar
Stærsta áskorunin við þýðingar á milli íslensku og grísku liggur í ólíkri meðferð málfræðilegra falla. Bæði málin nota fallbeygingar, en þau hafa ekki sömu föllin eða sömu hlutverk fyrir hvert fall. Íslenska notar fjögur föll: nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall. Gríska notar einnig fjögur föll í nútímamáli: nefnifall (ονομαστική), eignarfall (γενική), þolfall (αιτιατική) og ávarpsfall (κλητική).
Hér má strax sjá mikilvægan mun. Gríska hefur misst þágufallið (dative) sem gegndi stóru hlutverki í forngrísku. Í nútímagrísku hefur þolfallið tekið við mörgum hlutverkum þágufallsins, oft í tengslum við forsetninguna „σε“ (se), eða eignarfallið er notað til að tákna óbeint andlag. Þegar íslenskur texti inniheldur sagnir sem stjórna þágufalli (til dæmis „að hjálpa einhverjum“ eða „að gefa einhverjum eitthvað“), verður þýðandinn að gæta þess að yfirfæra þetta rétt yfir í grískar setningagerðir þar sem notað er annaðhvort eignarfall eða forsetningarliður með þolfalli:
- Íslenska: Ég gef honum (þágufall) bókina.
- Gríska: Του (eignarfall/óbeint andlag) δίνω το βιβλίο (þolfall/beint andlag) eða Δίνω το βιβλίο σε αυτόν (forsetningarliður).
Ávarpsfallið í grísku (κλητική) er annað sérkenni sem ekki á sér beina hliðstæðu í nútímaíslensku. Þegar ávarpað er fólk í grísku, breytist ending nafnorðsins (til dæmis verður „Γιώργος“ að „Γιώργο“). Þýðendur verða að vera meðvitaðir um þessa breytingu þegar þeir þýða beinar ræður eða samræður úr íslensku þar sem nafnorð í nefnifalli eru notuð í ávörpum.
Greinirinn og kynjakerfið
Bæði íslenska og gríska greina á milli þriggja málfræðilegra kynja: karlkyns, kvenkyns og hvorugkyns. Hins vegar er mikill munur á því hvernig kynin eru notuð og hvernig greinirinn hegðar sér. Í íslensku er enginn óákveðinn greinir og ákveðni greinirinn er oftast viðskeyttur (til dæmis „hús-ið“). Í grísku er hins vegar notaður bæði ákveðinn greinir (ο, η, το) og óákveðinn greinir (ένας, μια, ένα) sem standa á undan nafnorðinu.
Þessi munur krefst þess að þýðandinn móti setningar á grísku með hliðsjón af ákveðni og óákveðni sem oft er gefin í skyn í íslensku samhengi ég án sérstakra lausra greina. Einnig getur kyn nafnorða verið ólíkt á milli málanna; orð sem er hvorugkyn í íslensku getur verið kvenkyn eða karlkyn í grísku, sem krefst þess að öll lýsingarorð og samkomulagsbeygingar séu aðlagaðar að gríska kyninu án þess að missa merkingarleg tengsl.
Sagnir, tíðir og sagnhorf (Aspect)
Sagnakerfi grískunnar er mjög ólíkt því íslenska, sérstaklega þegar kemur að sagnhorfi (aspect). Í grísku er gerður skýr greinarmunur á lokinni og ólokinni athöfn í þátíð og framtíð. Þetta kemur fram í tveimur ólíkum þátíðarmyndum: paratatikos (παρατατικός - ólokin eða endurtekin athöfn í þátíð) og aoristos (αόριστος - lokin athöfn í þátíð).
Íslenska tjáir þennan mun oft með hjálparsögnum (eins og „var að gera“ á móti „gerði“) eða með samhengi. Þýðandi sem vinnur úr íslensku yfir í grísku verður að greina nákvæmlega hvort atburðurinn í íslenska textanum átti sér stað í eitt skipti eða var yfirstandandi til að velja rétta sagnhorfið á grísku. Ef þetta er gert rangt getur textinn hljómað óeðlilegur eða jafnvel breytt merkingu sinni algerlega.
Ritkerfi og stafrófsskipti (Transliteration)
Ólíkt íslensku, sem notar latneska stafrófið með séríslenskum stöfum (á, é, í, ó, ú, ý, þ, æ, ö, ð), notar gríska gríska stafrófið. Þetta skapar strax áskorun þegar kemur að eiginnöfnum, landfræðilegum heitum og sérstökum íslenskum hugtökum. Hvernig á til dæmis að þýða eða umrita íslensk nöfn og heiti eins og „Þórður“ eða „Guðrún“ yfir á grísku?
Þýðendur þurfa að fylgja viðurkenndum stöðlum um umritun (transliteration) til að tryggja að grískir lesendur geti borið nöfnin fram á sem eðlilegastan hátt. Stafurinn „Þ“ (þorn) er oft umritaður sem gríski stafurinn „Θ“ (theta) þar sem þeir deila svipuðu tannhljóði (voiceless dental fricative). Stafurinn „ð“ (eth) er stundum umritaður sem „Δ“ (delta) eða einfaldlega sleppt/breytt í d, eftir því hvaða hefð er fylgt. Það er lykilatriði að halda samræmi í öllum textanum þegar unnið er með þessi ritkerfi.
Menningarleg aðlögun og staðfæring (Localization)
Þýðing er aldrei bara vélræn yfirfærsla á orðum; hún er flutningur á menningu. Íslensk menning er nátengd norrænum aðstæðum, landslagi, kulda og sögu, á meðan grísk menning tengist Miðjarðarhafinu, surænum lífsstíl, grísku rétttrúnaðarkirkjunni og fornum hefðum. Þetta kemur glögglega fram í orðaforða og föstum orðasamböndum.
Íslensk hugtök eins og „snjór“, „heiði“, „rigning“ og ýmiss konar veðurlýsingar eiga sér ríkulegan orðaforða sem getur verið erfitt að þýða yfir á grísku á nákvæman hátt. Á sama hátt geta grísk hugtök sem tengjast fjölskyldutengslum, matarmenningu og trúarlegum hátíðum krafist útskýringa eða skapandi lausna ef þau koma fyrir í texta. Þýðandi yfir á grísku þarf að finna jafnvægi á milli þess að halda íslenska blænum og gera textan aðgengilegan og skiljanlegan fyrir grískan lesanda.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
- Greindu samhengi sagnhorfa: Skoðaðu íslensku sagnirnar og ákvarðaðu hvort verið sé að lýsa ferli (ólokið sagnhorf) eða stökum atburði (lokið sagnhorf) áður en þú velur á milli aoristos og paratatikos í grísku.
- Hafðu stjórn á forsetningum: Íslenskar forsetningar (í, á, að, til, frá) samsvara oft ekki grískum forsetningum í einu og öllu. Hugsaðu frekar um merkingu sambandsins en að þýða forsetninguna beint.
- Gættu að kurteisismálfari: Gríska notar fleirtölu (πληθυντικός ευγενείας) sem kurteisisform þegar talað er við ókunnuga eða yfirmenn. Íslenska notar nánast eingöngu þolfall og nefnifall í eintölu („þú-un“) í nútímamáli. Þegar þýtt er yfir á grísku þarf að meta samhengið og breyta „þú“ yfir í „þér“ (fleirtölu á grísku) ef aðstæður krefjast þess.
- Notaðu rétta umritun fyrir nöfn: Búðu til umritunartöflu fyrir íslensk sérhljóð og samhljóð yfir á gríska stafrófið til að tryggja samræmi í gegnum allan textann.
Að lokum krefjast þýðingar milli íslensku og grísku ekki aðeins djúprar málfræðikunnáttu heldur einnig næmrar tilfinningar fyrir stíl og blæbrigðum beggja mála. Með því að huga vel að fallbeygingum, sagnhorfi og menningarlegum mun er hægt að skila texta sem miðlar upprunalega boðskapnum af fyllstu nákvæmni yfir á gríska tungu.