Þýðingar á milli íslensku og jórúba (Yoruba) spanna yfir tvær ólíkar málaættir og ólíka menningarheima. Íslenska er norrænt beygingamál sem hefur varðveitt forna kerfisgerð sína með ríkri fallbeygingu nafnorða og flókinni sagnbeygingu, á meðan jórúba er tónamál af Níger-Kongó ættinni þar sem áherslur, tónhæð og smáorð ráða merkingunni. Að þýða á milli þessara mála krefst mikillar næmni fyrir málfræði og menningarlegri staðfærslu.
Málfræðilegur munur og setningagerð
Helsti munurinn á máltækni íslensku og jórúba liggur í því hvernig setningar eru byggðar upp og hvernig orðin tengjast innbyrðis. Íslenskan er mjög formgerðarríkt beygingamál. Nafnorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli) og breyta um form eftir því hvaða hlutverki þau gegna í setningunni. Auk þess skiptast nafnorð í þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn), sem hefur áhrif á beygingu lýsingarorða og fornnafna sem vísað er til.
Jórúba hefur aftur á móti ekkert málfræðilegt kyn. Þar af leiðandi er enginn kerfisbundinn munur á persónufornöfnum eins og „hann“ eða „hún“ í þriðju persónu eintölu, heldur er sama fornafnið („ó“) notað yfir alla einstaklinga og hluti. Einnig vantar fallbeygingar með öllu í jórúba. Tengsl orðanna í setningunni eru tjáð með strangri orðaröð (frumlag - sögn - andlag) og með notkun sérstakra hjálparorða sem sýna tíð og horf sagna.
Tónakerfið í jórúba: Hljóð sem breyta merkingu
Jórúba er tónamál, sem þýðir að tónhæðin sem orð er borið fram með ákvarðar merkingu þess. Þetta er mjög framandi hugtak fyrir íslenskumælandi þjóð, þar sem áhersla og tónn í íslensku geta tjáð tilfinningar eða áherslur en breyta aldrei sjálfu orðinu í annað orð með óskylda merkingu. Í jórúba eru notaðir þrír megin tónar:
- Hár tónn (High tone): Táknaður með rismarki (ákveðnum broddi eins og í á, é, í).
- Miðtónn (Mid tone): Er yfirleitt ómerktur og táknar venjulegt tónstig.
- Lágur tónn (Low tone): Táknaður með fallmarki (öfugum broddi eins og í à, è, ì).
Dæmi um þetta er orðið „igba“ sem getur þýtt margt ólíkt eftir tóni:
- „igbá“ (mið-hár tónn) þýðir graskerskarfa (calabash).
- „igba“ (mið-mið tónn) þýðir tvö hundruð (200).
- „ìgbà“ (lágur-lágur tónn) þýðir tími eða tímabil.
- „ìgbá“ (lágur-hár tónn) þýðir garðaber eða ávöxtur.
Fyrir vikið verður þýðandi að gæta fyllstu nákvæmni þegar skrifað er á jórúba, því að sleppa tónmerkjum getur gert textann ólæsilegan eða breytt boðskapnum algjörlega.
Menningarleg staðfærsla og notkun orðatiltækja
Málshættir og orðatiltæki gegna lykilhlutverki í báðum tungumálum en spretta úr gjörólíkum menningarkimum. Íslensk orðatiltæki tengjast oft sjómennsku, landbúnaði, hestum og veðri (til dæmis „að sletta úr klofunum“, „að sigla undir fölsku flaggi“ eða „að vera út á landsbyggðinni“). Jórúba-menningin er rík af heimspeki og spakmælum (òwe), sem eru talin mikilvægasti hluti vandaðs máls. Eins og sagt er í jórúba: „Òwe lẹṣin ọ̀rọ̀, bí ọ̀rọ̀ bá sọnù, òwe la fi ń wá a“ (Málshátturinn er hestur orðanna; ef orð glatast, er það málshátturinn sem finnur þau).
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir í jórúba er sjaldan hægt að þýða íslensk orðatiltæki beint. Gera þarf greinarmun á bókstaflegri merkingu og þeirri hugsun sem liggur að baki. Þýðandinn verður að finna jórúba-málshátt sem lýsir sama sannleika en notar myndmál úr afrískum veruleika, sögu og náttúru.
Hagnýt ráð við þýðingar milli íslensku og jórúba
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar á milli þessara tveggja tungumála er mælt með því að fylgja þessum hagnýtu leiðbeiningum:
- Forðastu orðréttar þýðingar: Setningagerð jórúba er mjög frábrugðin íslensku. Ef reynt er að þýða orð fyrir orð verður útkoman óskiljanleg eða stirð. Einblíndu á merkingu heildarinnar og endurskapaðu hana á náttúrulegu máli.
- Gefðu gaum að virðingartóni (Ẹ̀kọ́): Í jórúba samfélaginu er mikil áhersla lögð á kurteisi og virðingu gagnvart eldra fólki og yfirvöldum. Þetta kemur fram í sérstökum sagnbeygingum eða fornöfnum (eins og notkun fleirtölufornafna til að sýna virðingu eintölupersónu). Íslenska er mjög jafnréttis- og óformlegt tungumál þar sem þérun er nánast horfin. Þýðandi þarf því að lesa á milli línanna í íslenska textanum og ákveða hvort jórúba-textinn eigi að nota virðingartón eða ekki.
- Nákvæmni í stafsetningu og díakritískum merkjum: Gakktu úr skugga um að tölvukerfið sem notað er styðji stafi eins og ẹ (e með punkti undir), ọ (o með punkti undir) og ṣ (s með punkti undir), auk tónmerkjanna. Þessi merki eru ekki skreytingar heldur lífsnauðsynlegir hlutar stafanna í jórúba.
- Brúarmál og yfirlestur: Vegna þess að fáir þýðendur tala bæði íslensku og jórúba reynist oft nauðsynlegt að nota ensku sem brúarmál (að þýða úr íslensku í ensku og síðan úr ensku í jórúba). Í slíkum tilfellum er hætta á að blæbrigði glatist í tveimur skrefum. Þess vegna ætti móðurmálstalandi jórúba-maður alltaf að lesa yfir lokatextann til að tryggja flæði og náttúrulegt málfar.
Samanburður á lykilatriðum málanna
Hér fyrir neðan er tafla sem sýnir samanburð á nokkrum helstu málfræðilegu þáttum íslensku og jórúba:
| Málfræðilegur þáttur | Íslenska | Jórúba (Yoruba) |
|---|---|---|
| Málflokkur | Germanskt beygingamál | Níger-Kongó tónamál |
| Fallbeyging nafnorða | Fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall, eignarfall) | Engin fallbeyging |
| Málfræðilegt kyn | Þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn) | Ekkert málfræðilegt kyn |
| Sagnbeygingar | Beygist eftir persónu, tölu, tíð og hætti | Beygist ekki; notast við smáorð og tóna |
| Tónfall | Hefur ekki áhrif á merkingu orða | Þrír tónar sem breyta merkingu orða algerlega |
Að lokum má segja að þýðingar á milli íslensku og jórúba séu spennandi en krefjandi verkefni. Með því að skilja málfræðilega uppbyggingu beggja mála, virða mikilvægi tónmerkja í jórúba og nálgast menningarmuninn með opnum huga, geta þýðendur tryggt að boðskapurinn komist til skila á skýran og áhrifaríkan hött án þess að glata upprunalegum blæbrigðum textans.