Даяаршил эрчимжиж, Ази, Африкийн орнуудын хамтын ажиллагаа өргөжих хирээр холын хол орших соёл, хэлний хооронд шууд харилцах хэрэгцээ шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг жишээ бол Төв Азийн нүүдэлчин соёлт монгол хэлнээс Зүүн Африкийн Руанда улсын албан ёсны хэл болох банту язгуурын кинярванда (Kinyarwanda) хэл рүү хөрвүүлэх орчуулгын салбар юм. Энэхүү хоёр хэл нь хэлний бүлэг, гарал үүсэл, өгүүлбэрийн бүтэц, соёлын суурь сэтгэлгээний хувьд асар их зөрүүтэй тул орчуулагчаас өндөр ур чадвар, нарийн арга зүй шаарддаг. Энэхүү судалгаанд монгол хэлнээс кинярванда хэл рүү мэргэжлийн түвшинд орчуулах явцад тулгардаг гол сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.

Өгүүлбэрийн Бүтэц ба Синтаксийн Өөрчлөлт: SOV-оос SVO руу

Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэлний шинж чанарыг хадгалсан, өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал тогтсон SOV буюу "Эзэн бие - Тусагдэхүүн - Үйл үг" гэсэн бүтэцтэй хэл юм. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол үйл ажиллагааг илэрхийлэгч үйл үг үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог. Тэгвэл банту бүлгийн кинярванда хэл нь дэлхийн дийлэнх хэлний адил SVO буюу "Эзэн бие - Үйл үг - Тусагдэхүүн" гэсэн синтаксийн бүтэцтэй. Энэхүү ялгаа нь орчуулга хийх явцад өгүүлбэрийн бүтцийг бүрэн өөрчлөн найруулах шаардлагыг үүсгэдэг.

Жишээлбэл, монгол хэлний "Баатар ном уншив" гэсэн өгүүлбэрийг кинярванда хэл рүү буулгахад "Баатар уншив ном" (Bahati yasomye igitabo) гэсэн дарааллаар хөрвүүлнэ. Хэрэв урт, олон хавсарсан өгүүлбэртэй текстийг орчуулах бол монгол хэлний өгүүлбэрийн төгсгөлд байгаа үйл үгийг кинярванда хэлний эхэнд эсвэл дунд хэсэгт байрлуулж, өгүүлбэрийн логик холбоосыг алдагдуулахгүйгээр задлан найруулах шаардлагатай болдог. Үүнийг дутуу эсвэл буруу хийснээр утга алдагдах, найруулга муудах зэрэг үндсэн алдаанууд гардаг байна.

Тодорхойлогч ба Тодорхойлогдогч Үгийн Дараалал

Синтаксийн өөр нэг чухал ялгаа бол тэмдэг нэр болон хамаатуулах төлөөний үгийн байрлал юм. Монгол хэлэнд тодорхойлогч үг нь (тэмдэг нэр, тооны нэр, эзэмших түүхэн нөхцөлтэй үг) үргэлж тодорхойлогдогч нэр үгийнхээ өмнө ордог. Жишээ нь: "ногоон мод", "миний гэр бүл", "гурван хүүхэд" гэх мэт. Гэтэл кинярванда хэлэнд энэ дараалал яг эсрэгээрээ байдаг. Тодорхойлогч үгс нь нэр үгийнхээ дараа байрлана. Дээрх жишээнүүд кинярванда хэлээр "мод ногоон" (igiti kibisi), "гэр бүл миний" (umuryango wanjye), "хүүхэд гурав" (abana batatu) гэж хувирна. Энэхүү дарааллыг автоматаар сольж сэтгэх нь орчуулагчийн анхаарах ёстой суурь дүрэм юм.

Угтвар ба Дагавар залгаасны Зөрөлдөөн: Залгамал Шинж Чанарын Ялгаа

Монгол хэл ба кинярванда хэл хоёулаа залгамал (agglutinative) шинж чанатай боловч үг бүтэх, хэлбэржих чиглэл нь эсрэг тэсрэг байдаг. Монгол хэл нь язгуур үгийнхээ араас дагавар, нөхцөлүүдийг дараалуулан залгаж шинэ утга үүсгэдэг (суффикс давамгайлсан) бол кинярванда хэл нь үгийнхээ өмнө угтвар залгаас (префикс) ашиглан цаг хугацаа, эзэн бие, тоо зэргийг илэрхийлдэг онцлогтой.

Энэхүү ялгаа нь ялангуяа үйл үгийн хувиралд тод ажиглагддаг. Кинярванда хэлний үйл үгэнд цаг (өнгөрсөн, одоо, ирээдүй), төлөв, эзэн биеийн төлөөний үг болон тусагдэхүүний заалтууд нь бүгд үйл үгийн язгуурынхаа өмнө угтвар хэлбэрээр залгагддаг. Монгол орчуулагч үгийн бүтцийн энэхүү эсрэг сэтгэлгээнд дасаж, үгийн үндсийг зөв тодорхойлон, угтвар болон дагавруудын утгыг нарийн тааруулах шаардлагатай.

Кинярванда Хэлний Нэр Үгийн Ангиллын Систем (Noun Class System)

Монгол хэлэнд нэр үгс нь хүйсээр эсвэл тодорхой ангиллаар хуваагддаггүй бөгөөд зөвхөн олон тооны нөхцөл, тийн ялгалаар хувирдаг. Харин кинярванда хэл нь банту хэлний томоохон төлөөлөгч болохын хувьд нэр үгийн маш нарийн ангиллын системтэй. Тус хэлэнд нэр үгийг 16 орчим ангилалд (хүн, амьтан, ургамал, багаж зэвсэг, хийсвэр ойлголт гэх мэт) хуваадаг бөгөөд ангилал тус бүр өөрийн гэсэн угтвар нөхцөлтэй байдаг.

Орчуулгад тулгардаг хамгийн хүнд даваа бол өгүүлбэр дэх бусад үгс (тэмдэг нэр, тооны нэр, үйл үг) нь тухайн өгүүлбэрийн гол нэр үгийн ангилалд захирагдаж, түүнтэй зохицон хувирах (agreement) ёстой болдог. Монгол хэлнээс кинярванда хэл рүү орчуулахдаа эх бичвэрт байгаа нэр үгийг кинярванда хэлний аль ангилалд багтахыг зөв тодорхойлж, өгүүлбэрийн бусад гишүүдийг тухайн ангиллын угтвартай яв цав тохируулахгүй бол өгүүлбэр дүрмийн хувьд буруу, сонсголонгүй болно. Жишээлбэл, "хүн" (umuntu) гэдэг үг нь 1-р ангилалд хамаардаг бол "хүмүүс" (abantu) нь 2-р ангилалд хамаарч, үйл үг болон тэмдэг нэр нь үүнд нийцүүлэн "u-" эсвэл "aba-" угтваруудаар хувирдаг.

Соёлын Нутагшуулалт: Нүүдэлчин Соёлоос Төв-Зүүн Африкийн Амьдралын Хэв Маяг руу

Аливаа орчуулга нь зөвхөн үг солих ажил биш, соёлоос соёлд мэдээллийг дамжуулах гүүр юм. Монгол орны газар зүй, эрс тэс уур амьсгал, нүүдэлчин ахуйтай холбоотой өвөрмөц нэр томьёог кинярванда хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй тохиолдол олон гардаг. Жишээ нь:

Малын ахуй: Монгол хэлний "таван хошуу мал", "ингэ", "гүү", "шүдлэн" гэх мэт мал аж ахуйн нарийн нэршлийг кинярванда хэл рүү буулгахдаа тайлбар орчуулга хийх эсвэл хамгийн ойр төрлийн ерөнхий нэр томьёог ашиглахаас өөр аргагүй байдаг. Руанда соёлд ч бас үхэр (inka) асар хүндтэй байр суурь эзэлдэг тул үхэртэй холбоотой хэллэгүүдийг соёлын хувьд дүйцүүлэн орчуулах практик бий. Руандагийн соёлд үхэр бэлэглэх, үхрийн магтаал зэрэг нь монголчуудын адууг дээдлэх соёлтой утга санааны хувьд төстэй тул энэхүү дүйцлийг уран сайхны орчуулгад оновчтой ашиглаж болно.
Орон сууц ба ахуй: "Гэр", "унь", "тооно", "багана" гэсэн нүүдэлчдийн сууцын хэсгүүдийг Руандагийн уламжлалт дугуй сүрлэн урц (nyakatsi) эсвэл ердийн байшинтай дүйцүүлж болох ч соёлын өвөрмөц утгыг алдагдуулахгүйн тулд зүүлт тайлбартай орчуулах нь оновчтой.
Байгалийн үзэгдэл: Монгол орны "зуд", "цасан шуурга" зэрэг ойлголтууд нь экваторын бүсийн Руанда улсад тохиолддоггүй тул "хүйтэн цаг уурын улмаас мал сүрэг хоргодох гамшиг" гэх мэтээр тойруу утгаар тайлбарлах шаардлагатай болдог. Түүнчлэн, кинярванда хэлэнд борооны улирал (itumba болон umuhindo) болон хуурай улирлын (impeshyi болон amashyushyu) ялгаа маш чухал байдаг тул монгол хэлний дөрвөн улирлын тухай ойлголтыг орчуулахдаа уур амьсгалын энэ ялгааг харгалзан үзэх ёстой.

Аялга ба Аялгууны Ялгаа (Tonal System)

Кинярванда хэл нь хөгт буюу аялга заагч (tonal) хэл юм. Нэг үгний эгшигний дуудлагын өндөр нам, суналтаас шалтгаалж үгийн утга бүрэн өөрчлөгддөг онцлогтой. Хэдийгээр бичгийн хэлэнд аялгыг тэмдэглэх нь ховор боловч ауди орчуулга, хадмал орчуулга эсвэл ярианы орчуулга хийх үед энэ шинж чанарыг маш сайн анхаарах хэрэгтэй. Монгол хэл нь хөгт хэл биш учраас монгол орчуулагчдын хувьд кинярванда хэлний сонсголын аялгыг ялгах, зөв дуудах нь томоохон практик сорилт болдог.

Монгол-Кинярванда Орчуулагчдад Зориулсан Алтан Дүрмүүд

Энэхүү хүнд бөгөөд сонирхолтой чиглэлээр амжилттай ажиллахын тулд дараах практик зөвлөмжүүдийг мөрдөх шаардлагатай:

Өгүүлбэрийг жижиглэх арга: Монгол хэлний олон нөхцөл залгаж уртасгасан нэг өгүүлбэрийг кинярванда хэл рүү шууд орчуулах гэж бүү оролд. Үүний оронд утга санааг нь хэд хэдэн бие даасан богино өгүүлбэрт хувааж орчуулах нь алдаанаас сэргийлнэ.
Хам сэдэв ба Соёлын судалгаа: Орчуулж буй бичвэрийнхээ хам сэдвиг (context) гүн гүнзгий ойлгох хэрэгтэй. Кинярванда хэлэнд соёлын хүндэтгэлийн хэллэг, зүйр цэцэн үгс чухал байр суурь эзэлдэг тул соёлын дүйцэх үгсийг цуглуулах хэрэгтэй.
Нэр үгийн ангиллын толь бэлтгэх: Кинярванда хэл рүү орчуулахдаа байнга ашиглагддаг нэр үгсийн ангиллын жагсаалт, тэдгээрт тохирох угтваруудын хүснэгтийг дэргэдээ бэлэн байлгаж, дүрмийн тохироог хянах нь цаг хугацаа хэмнэх болно.
Орон нутгийн мэргэжилтэнтэй хамтрах: Орчуулгын эцсийн хувилбарыг кинярванда хэлийг төрэлх хэлний түвшинд эзэмшсэн редактороор хянуулах нь найруулгын болон соёлын далд алдааг засварлах хамгийн найдвартай арга юм.

ترجمه مغولی به کینیارواندا - مترجم آنلاین رایگان و گرامر صحیح | فرانکو ترنسلیت