Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша на танҳо иваз кардани калимаҳо, балки эҷод кардани пули иртиботӣ байни ду ҷаҳони фарҳангӣ ва сохтории комилан гуногун аст. Вақте ки сухан дар бораи тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони баскӣ (Euskara) меравад, ин раванд боз ҳам мураккабтар ва ҷолибтар мешавад. Забони тоҷикӣ як забони ҳиндуаврупоӣ буда, дорои таърихи бой ва сохтори мушаххаси эронӣ аст, дар ҳоле ки забони баскӣ яке аз пурасрортарин забонҳои Аврупо ба шумор меравад, зеро он як забони изолятсияшуда (яккаса) буда, ба ҳеҷ як оилаи забонҳои маъруфи ҷаҳон тааллуқ надорад. Ин мақола ба таҳлили амиқи нозукиҳо, фарқиятҳои грамматикӣ, мушкилоти синтаксисӣ ва пешниҳоди маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳое, ки дар ин самт кор мекунанд, бахшида шудааст.
Тафовутҳои сохторӣ ва синтаксисӣ
Яке аз ҷанбаҳои муҳимтарини тарҷумаи муваффақ ин дарки амиқи фарқиятҳои синтаксисии байни забонҳои тоҷикӣ ва баскӣ мебошад. Ҳарчанд ҳарду забон дар асоси сохтори ҷумлаи мубтадо-пуркунанда-хабар (SOV - Subject-Object-Verb) амал мекунанд, аммо тарзи сохтани ҷумлаҳои мураккаб ва алоқаи калимаҳо дар онҳо комилан фарқ мекунад.
Дар забони тоҷикӣ барои пайваст кардани исмҳо ва сифатҳо ё нишон додани мансубият аз таркиби изофӣ (изофат) истифода мешавад. Масалан, ибораи "китоби хонанда" сохтори устувори изофиро нишон медиҳад. Аммо дар забони баскӣ, ки забони агглютинативӣ (часпанда) аст, ин гуна муносибатҳо тавассути илова кардани суффиксҳо (пасвандҳо) ба охири калимаҳо сурат мегиранд. Дар забони баскӣ пешвандҳо (префиксҳо) қариб мавҷуд нестанд ва тамоми муносибатҳои грамматикӣ, аз ҷумла нишон додани соҳибият, макон, вақт ва самт, тавассути силсилаи пасвандҳои мураккаб ифода меёбанд. Тарҷумон бояд қодир бошад, ки сохтори изофии тоҷикиро ба системаи пасвандҳои баскӣ дуруст интиқол диҳад.
Низоми эргативӣ ва мушкилоти он дар тарҷума
Бузургтарин фарқияти грамматикии байни забони тоҷикӣ ва баскӣ дар системаи эргативӣ-абсолютивии забони баскӣ нуҳуфта аст. Забони тоҷикӣ, ба монанди аксари забонҳои ҳиндуаврупоӣ, забони номинативӣ-аккузативӣ мебошад. Ин маънои онро дорад, ки фоил (субъект) дар ҷумлаҳои гузаранда ва ногузаранда як хел шакл дорад ва танҳо мафъули воситавӣ ё бевосита метавонад нишонаи махсус (ба монанди пасванди "-ро") қабул кунад.
Баръакс, дар забони баскӣ низоми эргативӣ ҳукмфармост. Агар феъл гузаранда (транзитивӣ) бошад, субъект пасванди эргативии "-k"-ро қабул мекунад, дар ҳоле ки мафъул дар шакли абсолютивӣ (бе пасванд) боқӣ мемонад. Агар феъл ногузаранда (интранзитивӣ) бошад, субъект дар шакли абсолютивӣ меояд. Ин сохтор барои тарҷумоне, ки забони тоҷикиро ҳамчун забони аслӣ истифода мебарад, метавонад печида бошад. Масалан:
- Ҷумлаи тоҷикӣ: "Писар себ мехӯрад." (Писар - субъект, себ - мафъул).
- Дар забони баскӣ субъекти "Писар" (mutil) бояд пасванди эргативиро гирад: "Mutilak sagarra jaten du." (Mutil + ak = mutilak, ки дар он "-ak" нишонаи субъекти эргативии танҳо аст).
Ин гуна тағйироти сохторӣ тақозо мекунад, ки тарҷумон на танҳо калимаҳо, балки муносибатҳои мантиқии байни аъзоёни ҷумларо комилан аз нав тарҳрезӣ кунад, то ҷумлаи ниҳоӣ дар забони баскӣ табиӣ ва саҳеҳ садо диҳад.
Истифодаи падежҳо ва пасвандҳои агглютинативӣ
Дар забони тоҷикии муосир низоми падежҳо (ҳолатҳои исм) амалан вуҷуд надорад ва муносибатҳои падежӣ тавассути пешояндҳо (дар, ба, бо, аз, барои ва ғайра) ва пасояндҳо ифода мешаванд. Дар забони баскӣ бошад, зиёда аз 15 падежи фаъол мавҷуд аст. Ин падежҳо тавассути пайваст кардани пасвандҳои гуногун ба исмҳо ё гурӯҳи исмҳо сохта мешаванд.
Ҳангоми тарҷумаи пешояндҳои тоҷикӣ ба забони баскӣ, тарҷумон бояд пасванди мувофиқи падежиро дақиқ интихоб кунад. Масалан, пешоянди "дар" (макон) вобаста ба он ки исм муайян аст ё номуайян, ҷондор аст ё беҷон, метавонад ба пасвандҳои гуногун ба монанди "-an", "-etan", ё "-engan" табдил ёбад. Хатогӣ дар интихоби пасванд метавонад тамоми маънои ҷумларо тағйир диҳад ё онро нофаҳмо созад. Аз ин рӯ, донистани қонуниятҳои агглютинатсияи баскӣ яке аз рукнҳои асосии кори тарҷумон мебошад.
Локализатсияи фарҳангӣ ва муодилҳои лексикӣ
Забони тоҷикӣ аз фарҳанги бойи форсӣ-тоҷикӣ, истилоҳоти исломӣ, шеъри классикӣ ва вожаҳои хоси Осиёи Марказӣ сарчашма мегирад. Забони баскӣ бошад, фарҳанги мардуми бумии Баскро, ки дар қисми шимолии Испания ва ҷанубу ғарби Фаронса зиндагӣ мекунанд ва таърихан бо табиат, кишоварзӣ, баҳрнавардӣ ва анъанаҳои хоси аврупоӣ алоқаманданд, инъикос менамояд.
Мушкилии дигари тарҷума дар ёфтани муодилҳои фарҳангӣ (реалияҳо) мебошад. Мафҳумҳои хоси тоҷикӣ, аз қабили "меҳмоннавозӣ", "ҳашар", "дастархон" ё "наврӯз", дар забони баскӣ муодили мустақим надоранд. Дар ин гуна ҳолатҳо тарҷумон бояд усулҳои зеринро истифода барад:
- Тавсиф ва ташреҳ: Шарҳ додани маънои мафҳум дар дохили матн ё дар эзоҳ.
- Транслитератсия: Навиштани калима бо ҳарфҳои лотинӣ (баскӣ) ва шарҳи мухтасари он.
- Мутобиқсозии фарҳангӣ: Истифодаи мафҳуме, ки дар фарҳанги баскӣ ба мафҳуми тоҷикӣ наздиктар аст, ҳарчанд комилан якхела набошад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳо
Барои ноил шудан ба тарҷумаи баландсифат ва касбӣ аз забони тоҷикӣ ба забони баскӣ, риояи маслиҳатҳои зерин муфид хоҳад буд:
- Омӯзиши амиқи феълҳои баскӣ: Низоми феълии забони баскӣ бениҳоят мураккаб аст. Феълҳои ёвар (izan, ukan) вобаста ба фоил ва мафъул тағйир меёбанд. Тарҷумон бояд сохти феълҳои ёвар ва мувофиқати онҳоро хуб донад.
- Истифодаи луғатҳои дуруст: Азбаски луғатҳои мустақими тоҷикӣ-баскӣ қариб мавҷуд нестанд, истифодаи забонҳои миёнарав (англисӣ, испанӣ ё русӣ) ногузир аст. Бояд луғатҳои мӯътамади баскӣ-испанӣ ё баскӣ-англисиро ҳамчун манбаи иловагӣ истифода бурд.
- Таваҷҷӯҳ ба тартиби калимаҳо: Ҳарчанд ҳарду забон SOV мебошанд, дар забони баскӣ тартиби калимаҳо вобаста ба диққати мантиқии ҷумла (galdegai) метавонад тағйир ёбад. Калимае, ки ба он диққати асосӣ дода мешавад, бояд бевосита пеш аз феъл қарор гирад.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ: Забони баскӣ дорои шеваҳои зиёд аст ва забони стандартии адабии он (Euskara Batua) дар асри 20 ташаккул ёфтааст. Барои боварӣ ҳосил кардан ба равонӣ ва табиии матни тарҷумашуда, ҳатман бояд онро аз ҷониби як муҳаррири бумии баскзабон таҳрир кард.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони баскӣ заҳмати зиёд, дониши амиқи назариявӣ ва маҳорати баланди амалиро талаб мекунад. Аммо бо риояи қоидаҳои грамматикӣ, дарки фарқиятҳои сохторӣ ва таваҷҷӯҳ ба ҷузъиёти фарҳангӣ, метавон матнҳоеро эҷод кард, ки паёми аслиро бекамукост ва бо тамоми зебоияш ба хонандаи баскзабон бирасонанд.