די לינגוויסטישע לאַנדשאַפֿט: פֿאַרבינדן גערמאַניש-סעמיטישע און באַנטו סיסטעמען
די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף כאָסאַ (isiXhosa) שטעלט מיט זיך פֿאָר איין פֿון די מערסט פֿאַסצינירנדע און קאָמפּליצירטע אויפֿגאַבעס פֿאַר קולטורעלע און לינגוויסטישע פֿאַרמיטלער. ייִדיש איז אַ מערב-גערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט זיך ענטוויקלט דורך יאָרהונדערטער פֿון קאָנטאַקט מיט העברעיִש, אַראַמיש און סלאַווישע שפּראַכן, און זי ניצט דעם ייִדישן אַלפֿאַבעט (העברעיִשע אותיות). פֿון דער אַנדערער זײַט, כאָסאַ איז אָפּגעטיילט געאָגראַפֿיש און גענעטיק ווי אַ באַנטו שפּראַך פֿון דער נגוני-פֿאַמיליע, וואָס ווערט געשריבן אין לאַטיינישע אותיות און איז כאַראַקטעריזירט דורך קנאַק-קלאַנגען (clicks) און אַ העכסט קאָמפּליצירטער מאָרפֿאָלאָגיע. צו שאַפֿן אַ געטרײַע און פֿליסיקע איבערזעצונג, מוזן מיר טיף אַנאַליזירן די סטרוקטורעלע און קאָנסעפּטואַלע דיפֿערענצן צווישן ביידע לינגוויסטישע סיסטעמען.
סינטאַקסיס און וואָרט-סדר: פֿון V2 גמישקייט צו אָנשטרענגענדיקער אַגלוטינאַציע
דער יסוד פֿון ייִדישן סינטאַקסיס איז דער Verb-Second (V2) כלל, לויט וועלכן דער קאָניוגירטער ווערב מוז פֿאַרנעמען די צווייטע פּאָזיציע אין אַ הויפּט-זאַץ. די סוביעקטן, אָביעקטן אָדער אַדווערביאַלן קענען זיך ענדערן אין זייערע ערטער כּדי צו שאַפֿן אַ ספּעציפֿישן טראָפּ אָדער עמאָציאָנעלן טאָן. למשל, מיר קענען זאָגן: "דער איבערזעצער שרײַבט הײַנט דעם אַרטיקל" אָדער "הײַנט שרײַבט דער איבערזעצער דעם אַרטיקל". ביידע זאַצן זענען גראַמאַטיש ריכטיק, אָבער דער פֿאָקוס ענדערט זיך.
אין כאָסאַ איז דער יסוד-וואָרט-סדר כּמעט תּמיד סוביעקט-ווערב-אָביעקט (SVO), אָבער די דינאַמיק פֿון דעם זאַץ איז גאָר אַנדערש צוליב דער אַגלוטינירנדיקער נאַטור פֿון דער שפּראַך. אין כאָסאַ ווערן גראַמאַטישע באַציִונגען אויסגעדריקט ניט דורך באַזונדערע ווערטער, נאָר דורך קייטן פֿון מאָרפֿעמען וואָס ווערן צוגעקלעפּט צום ווערב-וואָרצל. אַזוי קען איין כאָסאַ-וואָרט אַנטהאַלטן דעם סוביעקט-פּראָנאָם, דעם אָביעקט-פּראָנאָם, דעם צײַט-מאַרקער, און די ווערב-מאָדיפֿיקאַציע. דאָס מיינט אַז אַ לאַנגער, אַנאַליטישער ייִדישער זאַץ דאַרף אָפֿט מאָל ווערן קאָנדענסירט אין עטלעכע קאָמפּלעקסע ווערביאַלע ווערטער אין כאָסאַ. דער איבערזעצער מוז דעקאָנסטרוקציִירן די ייִדישע לאָגיק און זי איבערגעטראָגן אין אַ פּרעפֿיקס-סיסטעם.
די 15 סובסטאַנטיוו-קלאַסן פֿון כאָסאַ קעגן די דרײַ מינים פֿון ייִדיש
אין ייִדיש איז יעדער סובסטאַנטיוו אָדער זכר (מאַסקולין), נקבה (פֿעמינין) אָדער נייטראַל (נוטער). די קאַטעגאָריזאַציע איז אָפֿט מאָל גראַמאַטיש און ניט לאָגיש, און זי פֿאָדערט די ענדערונג פֿון אַרטיקלען (דער, די, דאָס) און אַדיעקטיוון. דאָס איז אַ סיסטעם וואָס איז באַקאַנט פֿאַר די וואָס קענען אייראָפּעיִשע שפּראַכן.
אין כאָסאַ איז אָבער פֿאַראַן אַ פֿיל מער רײַכע און סיסטעמאַטישע קלאַסיפֿיקאַציע. כאָסאַ פֿאַרמאָגט 15 סובסטאַנטיוו-קלאַסן, וואָס גרופּירן ווערטער לויט זייער סעמאַנטישער נאַטור: מענטשן (קלאַסן 1 און 2), פּלאַנצן און נאַטור-דערשײַנונגען (קלאַסן 3 און 4), חיות (קלאַסן 9 און 10), אַבסטראַקטע באַגריפֿן (קלאַס 14), און אַנדערע. יעדער קלאַס האָט אַ באַזונדערן פּרעפֿיקס פֿאַרן יחיד און פֿאַרן מערצאָל. ווען מען זעצט איבער פֿון ייִדיש, מוז מען קודם אָנשטרענגען זיך צו קלײַבן דעם פּאַסיקן קלאַס פֿאַר יעדן באַגריף. אויב דער אויסגעקליבענער קלאַס איז פֿאַלש, וועט די גאַנצע קאָנקאָרדאַנץ (דער צופּאַס פֿון אַדיעקטיוון, ווערבן און פּראָנאָמען אין דעם זאַץ) זײַן אומקלאָר אָדער לעכערלעך פֿאַר אַ געבוירענעם כאָסאַ-רעדנער.
ווערב-קאָניוגאַציע, הילף-ווערבן און די אַספּעקטן פֿון אַקציע
ייִדיש ניצט אַ רײַכקייט פֿון הילף-ווערבן (ווי "האָבן" אָדער "זײַן") כּדי צו שאַפֿן די פֿאַרגאַנגענע צײַט און דעם קאָנדיציאָנאַלן מאָדוס. דערצו קענען ייִדישע ווערבן ענדערן זייער באַדײַט דורך צוגעבן דײַטשע אָדער סלאַווישע פּרעפֿיקסן (למשל: "שרײַבן", "אָנשרײַבן", "דורכשריפֿטן"). אין כאָסאַ ווערט די זעלבע פֿונקציע אויסגעפֿירט דורך סופֿיקסן וואָס ענדערן דעם ווערב-וואָרצל גלײַך, וואָס מיר רופֿן אָן "ווערביאַלע עקסטענסיאָנס".
איוסערדעם, אויב מיר ווילן איבערזעצן דעם באַדײַט פֿון "צוואַנג" אָדער "קאַוזאַטיוו" (מאַכן עמעצן טאָן עפּעס), אָדער "רעסיפּראָקאַל" (טאָן עפּעס איינער דעם אַנדערן), מוז דער איבערזעצער צוגעבן ספּעציפֿישע מאָרפֿעמען ווי -is- אָדער -an- צום כאָסאַ-ווערב. דאָס פֿאָדערט אַ גרויסע פֿלעקסיביליטעט, ווײַל דער איבערזעצער קען ניט זוכן אַן עקוויוואַלענט וואָרט פֿאַר "מאַכן" אָדער "געשלעפּט", נאָר ער מוז שאַפֿן אַ נײַ ווערב-וואָרט וואָס אַנטהאַלט שוין דעם גאַנצן קאָמפּלעקסן באַדײַט אין זיך.
פֿאָנעטישע און אָרטאָגראַפֿישע אַרויספֿאָדערונגען: ייִדישער כתב קעגן כאָסאַ לאַטײַן
אַ באַזונדערע אַרויספֿאָדערונג בײַם איבערזעצן נעמען, געאָגראַפֿישע ערטער אָדער היסטאָרישע טערמינען פֿון ייִדיש אויף כאָסאַ איז די טראַנסקריפּציע. ייִדיש ניצט דעם העברעיִשן אַלפֿאַבעט וואָס שרײַבט זיך פֿון רעכץ אויף לינקס. כאָסאַ, שרײַבנדיק זיך פֿון לינקס אויף רעכץ מיט דעם לאַטיינישן אַלפֿאַבעט, פֿאַרמאָגט פֿילאָלאָגישע קלאַנגען וואָס עקזיסטירן גאָרניט אין ייִדיש, ספּעציעל די דרײַ קנאַק-קלאַנגען (clicks): דער ציין-קנאַק (c), דער אַלוועאָלאַר-קנאַק (q), און דער זײַטיקער קנאַק (x). ווען מען זעצט איבער אויף כאָסאַ, מוז מען פֿאַרשטיין ווי אַזוי צו שרײַבן די נעמען פֿאָנעטיש אין לאַטײַן כּדי די כאָסאַ-רעדנערס זאָלן זיי קענען אַרויסרעדן ריכטיק, אָן דיפֿטאָנגען וואָס שטערן דעם נאַטירלעכן פֿלוס פֿון דער שפּראַך.
קולטורעלע איבערזעצונג: דער קאָנפֿליקט צווישן אובונטו און ייִדישקייט
לינגוויסטיק איז ניט בלויז גראַמאַטיק; זי איז דער שפּיגל פֿון אַ קולטור. ייִדיש איז פֿול מיט ווערטער וואָס האָבן אַ רעליגיעזן, תּנכישן אָדער אָרטיקן אייראָפּעיִשן הינטערגרונט. באַגריפֿן ווי "שבת", "מיצוה", "ייִדישקייט", "גלות" און "חוצפּה" טראָגן מיט זיך גאַנצע וועלטן פֿון באַדײַטונגען. אין כאָסאַ, וואָס איז טיף פֿאַרבונדן מיט דער טראַדיציאָנעלער אַפֿריקאַנער לעבנס-פֿילאָסאָפֿיע און קאָמונאַלן קאָוואַלענץ, עקזיסטירן די דאָזיקע באַגריפֿן ניט אויפֿן זעלבן אופֿן.
דער איבערזעצער מוז אָנווענדן קולטורעלע לאָקאַליזאַציע. למשל, צו איבערזעצן "צדקה" (וואָס אין ייִדיש מיינט ניט נאָר גיבן געלט, נאָר גערעכטיקייט און רעליגיעזע פֿפֿליכט), קען מען נוצן דעם באַגריף פֿון "Ukupha" (גיבן / ukwer) אָדער באַציִונגען פֿון קאָמונאַלער הילף, אָבער מען דאַרף פֿאָרשן דעם קאָנטעקסט פֿון דעם אָריגינאַל. אויב דער טעקסט איז רעליגיעז, איז אָפֿט מאָל בעסער צו היטן דעם ייִדישן טערמין און צוגעבן אַ קורצע דערקלערונג אין די הערות, כּדי ניט צו פֿאַרפֿעלן די קאָנאָטאַציע פֿון דעם ייִדישן מקור.
פּראַקטישע סטראַטעגיעס פֿאַר איבערזעצערס
- איבערזעצונג פֿון געדאַנקען, ניט פֿון ווערטער: דער איבערזעצער מוז לייענען דעם ייִדישן זאַץ, פֿאַרשטיין די ינערלעכע כּוונה און די געפֿילן, און דערנאָך שאַפֿן אַ נײַעם כאָסאַ-זאַץ פֿון דאָס נײַ. אַ פֿירענדיקע וואָרט-בײַ-וואָרט אופֿן וועט פֿירן צו אַן אומפֿאַרשטענדלעכן טעקסט.
- קאָנטראָלירן די גראַמאַטישע קאָנקאָרדאַנץ: דאָס איז די מערסטע שטערונג פֿאַר נײַע איבערזעצערס. יעדער סובסטאַנטיוו מוז שטימען מיט די קאָראַספּאָנדירנדיקע פּרעפֿיקסן פֿון די אַדיעקטיוון און ווערבן.
- קולטורעלע באַראַטונג: בײַם איבערזעצן ליטעראַטור אָדער קולטורעלע דאָקומענטן, איז העכסט וויכטיק צו אַרבעטן צוזאַמען מיט אַ געבוירענעם כאָסאַ-רעדנער וואָס קען אויך די ייִדישע קולטור אָדער די סבֿיבֿה פֿון וווּ דער טעקסט קומט, כדי צו פֿאַרמײַדן ערנסטע טעותים אין סעמאַנטיק.
- באַניץ פֿון פּאַסיקע אידיאָמען: אַנשטאָט צו זעצן איבער ייִדישע מעטאַפֿאָרן וואָס זענען באַזירט אויף דעם קאַלטן אייראָפּעיִשן ווינטער אָדער שטעטל-לעבן, געפֿינט כאָסאַ שפּריכווערטער וואָס רעדן וועגן דער נאַטור, חיות און קאָמונאַלער קאָאָפּעראַציע.
סך-הכל: שאַפֿן אַ האַרמאָנישן דיאַלאָג
די איבערזעצונג צווישן ייִדיש און כאָסאַ איז ניט בלויז אַ טעכנישע אַרבעט; זי איז אַ קונסט. דורך די דאָזיקע איבערזעצונגען עפֿענען מיר די טירן פֿאַר אַ טיפֿערן פֿאַרשטאַנד צווישן צוויי גאָר פֿאַרשיידענע היסטאָרישע דערפֿאַרונגען — דער ייִדישער לעבנס-וועג אין אייראָפּע און די רײַכע קולטור פֿון די כאָסאַ-מענטשן אין דרום-אַפֿריקע. די דאָזיקע פֿאַרבינדונג פֿאָדערט סבלנות, טיפֿע לינגוויסטישע וויסן, און אַ גרויסן רעספּעקט פֿאַר די ינערלעכע כּוחות פֿון ביידע שפּראַכן.