Mae cyfieithu rhwng y Gymraeg a'r Roeg yn cyflwyno her ieithyddol hynod ddiddorol ond cymhleth. Er bod y ddwy iaith yn rhannu gwreiddiau hanesyddol dwfn fel rhan o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd, mae canrifoedd o esblygiad ar wahân wedi creu dau system cystrawennol a morffolegol tra gwahanol. Mae'r Gymraeg, fel iaith Geltaidd, yn dibynnu ar system unigryw o dreigladau cydsonol a strwythur brawddegol penodol, tra bod y Roeg yn adnabyddus am ei system gyfoethog o gyflyrau gramadegol (cases) ac agweddau berfol cymhleth. I unrhyw un sy'n ymwneud â chyfieithu o'r Gymraeg i'r Roeg, mae deall y gwahaniaethau hyn yn hanfodol er mwyn sicrhau bod y testun terfynol nid yn unig yn gywir yn ramadegol, ond hefyd yn swnio'n naturiol ac yn ddiwylliannol briodol.
1. Cystrawen a Threfn Geiriau: O VSO i SVO Hyblyg
Un o'r heriau cyntaf y bydd cyfieithydd yn ei hwynebu yw trefn geiriau o fewn brawddeg. Mewn Cymraeg safonol, y drefn reolaidd yw Berf-Gweithredydd-Gwrthrych (VSO). Er enghraifft:
"Prynodd y dyn y car newydd." (Berf: Prynodd | Gweithredydd: y dyn | Gwrthrych: y car newydd)
Yn y Roeg, y drefn fwyaf cyffredin a safonol yw Gweithredydd-Berf-Gwrthrych (SVO), yn debyg i'r Saesneg. Byddai'r frawddeg uchod yn cael ei throsi fel:
"Ο άντρας αγόρασε το καινούργιο αυτοκίνητο." (Gweithredydd: Ο άντρας | Berf: αγόρασε | Gwrthrych: το καινούργιο αυτοκίνητο)
Er hynny, mae'r Roeg yn iaith ffurfdroadol iawn, sy'n golygu bod terfyniadau'r geiriau yn dangos eu swyddogaeth ramadegol yn glir. Oherwydd hyn, mae trefn y geiriau yn y Roeg yn hynod hyblyg. Gellir defnyddio trefn VSO neu hyd yn oed OVS er mwyn pwysleisio rhan benodol o'r frawddeg neu greu naws fwy barddonol. Rhaid i'r cyfieithydd ddadansoddi cyd-destun y testun Cymraeg gwreiddiol i benderfynu a ddylid cadw at y drefn SVO syml yn y Roeg, ynteu a fyddai strwythur arall yn adlewyrchu pwyslais y testun gwreiddiol yn well.
2. Rheoli Treigladau'r Gymraeg a Chyflyrau Gramadegol y Roeg
Mae system treigladau'r Gymraeg (meddal, trwynol, a llaes) yn newid sain gyntaf gair oherwydd dylanwad y gair sy'n ei ragflaenu, megis arddodiad neu fannod. Yn y Roeg, nid yw dechrau'r gair yn newid, ond mae diwedd y gair yn trawsnewid yn drylwyr trwy gyfrwng cyflyrau gramadegol. Mae gan y Roeg bedwar prif gyflwr: y Nominad (ar gyfer gweithredydd y frawddeg), y Genetif (ar gyfer perchnogaeth neu berthynas), yr Acwsatif (ar gyfer gwrthrych uniongyrchol), a'r Cyfarchol (ar gyfer cyfeirio at rywun yn uniongyrchol).
Wrth gyfieithu enwau o'r Gymraeg, mae angen nodi eu swyddogaeth yn y frawddeg er mwyn dewis y cyflwr cywir yn y Roeg. Er enghraifft, ystyriwch y defnydd o enw priodol:
- Cymraeg: "Mae Siôn yn darllen." (Siôn yw'r gweithredydd) → Groeg (Nominad): "Ο Ιωάννης διαβάζει."
- Cymraeg: "Gwelais i Siôn." (Siôn yw'r gwrthrych - sylwch ar y treiglad meddal 'Siôn' → 'Sion') → Groeg (Acwsatif): "Είδα τον Ιωάννη."
- Cymraeg: "Llyfr Siôn." (Perchnogaeth) → Groeg (Genetif): "Το βιβλίο του Ιωάννη."
Mae angen gofal arbennig wrth drosi enwau benywaidd a gwrywaidd gan fod rheolau cytundeb ansoddeiriau yn y Roeg yn llawer mwy llym nag yn y Gymraeg, gan fynnu bod pob ansoddair yn newid ei derfyniad i gyd-fynd â rhyw, rhif, a chyflwr yr enw y mae'n ei ddisgrifio.
3. Defnyddio'r Fannod: Rheolau Penodoldeb
Mae gan y ddwy iaith wahaniaethau sylweddol wrth ddefnyddio'r fannod bendant. Yn y Gymraeg, rydym yn defnyddio un fannod ("y" neu "yr") ac nid oes gennym fannod amhendant. Mewn cyferbyniad, mae gan y Roeg system fannod gymhleth sy'n newid yn ôl rhyw, rhif, a chyflwr y gair, yn ogystal â fannod amhendant benodol (ένας, μια, ένα).
Hefyd, mae rheolau penodoldeb y Roeg yn mynnu defnyddio'r fannod bendant mewn mannau lle na fyddai'r Gymraeg byth yn ei wneud. Er enghraifft, mae enwau priodol a gwledydd yn aml angen y fannod yn y Roeg:
- Gymru (Cymru) → "η Ουαλία" (Y Gymru)
- Siôn yw fy ffrind → "Ο Ιωάννης είναι ο φίλος μου" (Y Siôn yw y ffrind i mi)
Os bydd cyfieithydd yn methu â chynnwys y mannodau hyn yn y testun Groeg, bydd y canlyniad yn swnio'n dechnogol, yn friw, ac yn annaturiol dros ben i siaradwr brodorol.
4. Agwedd Berfol: Gorffenedig ac Anorffenedig
Mae amserau'r ferf yn y Gymraeg yn aml yn adeiladu ar strwythurau cwmpasog gan ddefnyddio "bod" (e.e., "Roeddwn i'n ysgrifennu", "Rwyf wedi ysgrifennu", "Byddaf yn ysgrifennu"). Yn y Roeg, er bod ffurfiau cwmpasog yn bodoli, mae'r system ferfol yn canolbwyntio'n drylwyr ar agwedd berfol (verbal aspect). Dyma'r gwahaniaeth rhwng gweithred barhaus neu dros dro (imperfective) a gweithred gyflawn neu un-tro (perfective).
Wrth gyfieithu o'r Gymraeg, rhaid i'r cyfieithydd ddeall yn iawn a yw'r weithred yn y testun gwreiddiol yn un a ddigwyddodd unwaith yn unig neu a oedd yn parhau dros amser. Er enghraifft:
- Cymraeg: "Roeddwn i'n darllen y llyfr (pan ddaeth o i mewn)." (Gweithred barhaus yn y gorffennol) → Groeg: "Διάβαζα το βιβλίο." (Amser Amherffaith - Agwedd Anorffenedig)
- Cymraeg: "Darllenais i'r llyfr neithiwr." (Gweithred un-tro gyflawn) → Groeg: "Διάβασα το βιβλίο." (Amser Aorist - Agwedd Orffenedig)
Mae'r gwahaniaeth hwn yn rheoli nid yn unig yr amser gorffennol ond hefyd y dyfodol a'r modd gorchmynnol yn y Roeg, gan olygu bod dewis y ffurf ferfol gywir yn un o agweddau mwyaf heriol y broses gyfieithu hon.
5. Trawslythrennu ac Ysgrifennu Enwau Priodol
Gan fod y Roeg yn defnyddio wyddor hollol wahanol i'r wyddor Ladin a ddefnyddir yn y Gymraeg, mae trawslythrennu enwau priodol yn gofyn am ddull strategol. Nid oes cyfatebiaeth uniongyrchol bob amser ar gyfer synau Cymraeg unigryw megis y llythyren "ll" neu "ch" yn y Roeg. Wrth drosi enwau lleoedd Cymreig neu enwau personol i'r Roeg, rhaid defnyddio trawslythrennu ffonetig sy'n agos at y sain wreiddiol:
- Caerdydd → "Κάρντιφ" (Cardiff)
- Llanelli → "Λανέλι"
- Aberystwyth → "Αμπερίστγουιθ"
Ar gyfer enwau Groeg sy'n cael eu trosi o destun Groeg i destun Cymraeg yn ystod y broses adolygu, mae rheolau trawslythrennu sefydledig i'w dilyn er mwyn sicrhau cysondeb ac er mwyn osgoi dryswch i ddarllenwyr Cymraeg.
6. Lleoleiddio Diwylliannol ac Idioms
Y tu hwnt i reolau gramadegol llym, mae cyfieithu llwyddiannus yn galw am draws-greu diwylliannol (transcreation). Mae gan y Gymraeg nifer o ymadroddion idiomataidd sy'n gysylltiedig â ffordd o fyw a hanes y wlad, fel "dod ag awen", "cario'r dydd", neu hyd yn oed y cysyniad dwfn o "hiraeth". Nid oes gan y Roeg air unigol sy'n cyfateb yn berffaith i "hiraeth", er bod y gair "νοσταλγία" (nostalgia) neu "λαχτάρα" (awydd cryf / hiraethu) yn gallu cyfleu elfennau ohono mewn cyd-destunau penodol.
I'r gwrthwyneb, mae gan y Roeg ymadroddion cyfoethog sy'n adlewyrchu eu hanes hwy, megis "κάνω το τραπέζι" (llythrennol: gwneud y bwrdd, sy'n golygu gwahodd rhywun i bryd o fwyd mawr). Wrth gyfieithu, rhaid adnabod yr idioms hyn yn y testun gwreiddiol ac ymchwilio i gael hyd i gyfatebiaethau naturiol yn yr iaith darged yn hytrach na chyfieithu geiriau unigol.
7. Awgrymiadau Ymarferol ar gyfer Cyfieithu Proffesiynol
Er mwyn sicrhau bod eich prosiect cyfieithu o'r Gymraeg i'r Roeg yn cyrraedd y safon uchaf bosibl, ystyriwch y cynghorion canlynol:
- Dadansoddwch swyddogaethau gramadegol yn gyntaf: Cyn dechrau ysgrifennu yn y Roeg, nodwch bwy neu beth yw'r gweithredydd ac i ble mae'r berthynas berchnogaeth yn mynd er mwyn cymhwyso'r cyflyrau genetif ac acwsatif yn gywir.
- Defnyddiwch adnoddau geiriadurol dibynadwy: Gan nad oes llawer o eiriaduron dwyieithog Cymraeg-Groeg uniongyrchol ar gael, mae'n aml yn ddefnyddiol defnyddio iaith bont fel Saesneg neu Ffrangeg i ddilysu ystyron manwl geiriau cymhleth.
- Cadwch olwg ar y rhyw ramadegol: Cofiwch fod rhyw gramadegol gair yn y Gymraeg (e.e. "car" sy'n wrywaidd) yn gallu bod yn wahanol yn y Roeg (yn y Roeg, mae "αυτοκίνητο" yn ddi-ryw neu'n "neuter"). Mae angen newid yr holl fannodau ac ansoddeiriau i gyd-fynd â rhyw y gair yn y Roeg.
- Darllenwch yn uchel er mwyn sicrhau llif naturiol: Ar ôl gorffen y cyfieithiad, darllenwch y testun Groeg ar ei draws heb edrych ar y testun Cymraeg gwreiddiol. Bydd hyn yn eich helpu i sylwi ar frawddegau sy'n teimlo'n rhy "Gymreig" eu strwythur.
Trwy feistroli'r manylion ieithyddol hyn, gall cyfieithwyr ddarparu pont gadarn rhwng diwylliant bywiog Cymru a threftadaeth gyfoethog Gwlad Groeg, gan sicrhau bod negeseuon yn cael eu cyfleu gyda'r un grym, eglurder a harddwch yn y ddwy iaith hynafol hyn.