Қазіргі жаһандану дәуірінде түркітілдес мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық және мәдени байланыстардың артуы аударма ісіне деген сұранысты күрт өсірді. Осы орайда, қазақ тілінен әзірбайжан тіліне аудару процесі ерекше назар аударуды талап етеді. Екі тіл де түркі тілдерінің үлкен отбасына жататынына қарамастан, олардың арасында өзіндік лингвистикалық ерекшеліктер, грамматикалық өзгешеліктер мен лексикалық алшақтықтар бар. Бұл мақалада қазақ-әзірбайжан аудармасының басты заңдылықтары, кездесетін негізгі қиындықтар және сапалы мәтін дайындауға арналған кәсіби кеңестер мен тиімді құралдар егжей-тегжейлі қарастырылады.
Тілдік топтардың айырмашылығы және оның аудармаға әсері
Қазақ және әзірбайжан тілдері бір генетикалық негізден бастау алғанымен, екі түрлі тармаққа жатады. Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына кірсе, әзірбайжан тілі оғыз тобына жатады. Бұл фактор аударма барысында айқын сезілетін фонетикалық, лексикалық және грамматикалық айырмашылықтарды тудырады. Мәселен, қыпшақ тілдеріне тән қатаң дыбыстар мен өзіндік сөзжасам жүйесі оғыз тілдерінің жұмсақ, созылыңқы дыбысталу мәнерімен және басқаша лексикалық қабаттармен соқтығысады. Аудармашы осы екі топтың арасындағы дыбыстық және мағыналық сәйкестіктерді жақсы түсінуі тиіс. Оғыз тілдеріне тән дыбыстардың алмасуы (мысалы, қазақ тіліндегі «ж» дыбысының әзірбайжан тілінде «y» немесе «c» дыбысына ауысуы: жол - yol, жауын - yağış, жас - yaş) сөздерді тануды жеңілдеткенімен, жазбаша аудармада бұл заңдылықтарды автоматты түрде қолдануға болмайды, өйткені әр тілдің өз жазу нормасы бар.
Лексикалық сәйкестіктер мен «аудармашының жалған достары»
Екі тілде де ортақ түркілік сөздік қор өте үлкен. «Ана», «әке» (әзірбайжанша: ata), «көз» (göz), «су» (su) сияқты күнделікті тұрмыста қолданылатын жүздеген сөздер бір-біріне өте ұқсас немесе бірдей. Алайда, тарихи даму барысында сөздердің мағыналық өзгеріске ұшырауы «аудармашының жалған достары» (false friends) деп аталатын лингвистикалық құбылысты тудырды. Бұл — сырттай ұқсас болғанымен, мағыналары мүлдем басқа сөздер. Аударма барысында осындай сөздерге аса мұқият болу қажет:
- Субай (Subay): Әзірбайжан тілінде бұл сөз «бойдақ», «үйленбеген» деген мағынаны білдіреді. Ал қазақ тілінде «субай» сөзі мүлдем басқа контексте қолданылады (мысалы, субай жүру — жалғыз-жарым, жеңіл жүру, атты жалғыз міну). Егер ресми немесе көркем мәтінде бұл сөзді қазақ тіліндегі мағынасымен шатастырсаңыз, аударманың сапасы мен логикасы бұзылады.
- Таппақ (Tapmaq): Әзірбайжан тілінде «tapmaq» етістігі «табу» (находить) дегенді білдірсе, қазақ тілінде «таппақ» зат есімі балалардың шағын тақпағын немесе жұмбақ жұбын білдіруі мүмкін. Әзірбайжан мәтініндегі «оны таптық» деген сөйлемді қазақ тіліне аударғанда «таппақ» сөзімен шатастыру лингвистикалық қателікке әкеледі.
- Сүйек (Sümük): Әзірбайжан тіліндегі «sümük» сөзі «сүйек» дегенді білдіреді. Қазақ тіліндегі «сілекей» немесе «сіңбірік» сөздерімен дыбыстық немесе мағыналық жағынан шатастырмау қажет, өйткені ортақ түбірден келсе де, қазіргі қолданысы мүлдем бөлек және әр түрлі мағыналық реңктерге ие.
- Қатын (Qadın): Әзірбайжан тілінде «qadın» сөзі кез келген әйел адамға қатысты сыпайы, бейтарап мағынада («әйел адам» – әзірбайжанша: qadın) қолданылады. Ал қазіргі қазақ тілінде «қатын» сөзі көбіне тұрпайы немесе тым ауызекі стильде қолданылатындықтан, аудармада оның орнына «әйел» немесе «ханым» сөздерін таңдау маңызды. Бұл мәдени-әлеуметтік айырмашылық аударманың этикалық нормаларына тікелей әсер етеді.
Грамматикалық құрылымдағы нюанстар және септік жүйесі
Қазақ және әзірбайжан тілдері агглютинативті тілдер тобына жататындықтан, сөздерге жұрнақтар мен жалғаулардың бірінен соң бірі жалғануы арқылы жаңа мағыналар туындайды. Дегенмен, септік жалғаулары мен етістік шақтарында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Мысалы, қазақ тіліндегі барыс септігінің жалғаулары (-ға/-ге, -қа/-ке) әзірбайжан тілінде тек «-a/-ə» түрінде қолданылады. Сондай-ақ, табыс септігінің жалғаулары қазақ тіліндегідей қатаң дыбыстарға байланысты құбылмайды, әзірбайжан тілінде негізінен «-ı/-i/-u/-ü» болып келеді. Бұл грамматикалық формалардың сәйкес келмеуі аудармашыдан әр жалғаудың синтаксистік рөлін дәл анықтауды paradigm ретінде талап етеді.
Етістіктің шақтарын аудару кезінде де ерекшеліктерді ескеру қажет. Әзірбайжан тіліндегі осы шақ тұлғасы көбінесе «-yır/-yir/-yur/-yür» немесе «-ır/-ir/-ur/-ür» суффикстері арқылы жасалады (мысалы, *gəlir* – келеді/келе жатыр). Ал қазақ тілінде бұл шақ көмекші етістіктердің (жатыр, отыр, тұр, жүр) қатысуымен немесе «-уда/-үде» жұрнағы арқылы беріледі. Сондықтан, мәтінді сөзбе-сөз емес, мағыналық және стилистикалық сәйкестік заңдылықтарына сүйене отырып аудару қажет. Мысалы, қазақ тіліндегі «оқып жатыр» деген сөйлем әзірбайжан тіліне «oxuyur» деп аударылады, ал «оқуда» деген ресми стиль «oxumaqdadır» түрінде беріледі.
Синтаксистік ұқсастықтар мен айырмашылықтар
Екі тілде де сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі негізінен бірдей: бастауыш сөйлемнің басында, ал баяндауыш соңында орналасады (SOV құрылымы). Бұл сипаттама аударма процесін еуропалық тілдерден аударғанға қарағанда айтарлықтай жеңілдетеді. Алайда, күрделі құрмалас сөйлемдерді аудару кезінде мынадай мәселелер туындауы мүмкін:
- Қазақ тіліндегі көсемшелі және есімшелі орамдар әзірбайжан тілінде көбінесе бағыныңқы сөйлемдер арқылы немесе «ki» жалғаулығының көмегімен құрылатын синтаксистік құрылымдарға ауысады. Бұл әсіресе ресми құжаттар мен көркем әдебиетте жиі кездеседі.
- Әзірбайжан тіліне парсы және араб тілдерінің синтаксистік ықпалы көбірек тигендіктен, оларда сөйлем ішіндегі байланыстар кейде батыстық немесе шығыстық классикалық үлгіге жақындау келеді. Мысалы, «мен оған айттым, өйткені...» деген құрылым әзірбайжан тілінде өте табиғи естіледі.
- Мағыналық екпінді дұрыс түсіру үшін сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін әзірбайжан тілінің табиғи сөйлеу дағдысына сәйкес өзгерту қажет болуы мүмкін. Қазақ тіліндегі сөйлемнің соңында келетін баяндауыш кейде әзірбайжан тілінде ортаға қарай ауысуы мүмкін (әсіресе поэзия мен публицистикада).
Мәдени және стилистикалық адаптация (Бейімдеу)
Сапалы аударма тек сөздердің баламасын табу емес, сонымен қатар мәдени контекстті жеткізу болып табылады. Қазақ және әзірбайжан халықтарының діни, мәдени және тарихи тамыры бір болғанымен, кеңестік кезең мен тәуелсіздік жылдарындағы даму ерекшеліктері тілдік стилистикаға өз ізін қалдырды. Мысалы, қазақ тілінде ресми мәтіндерде ресейлік заңгерлік және кеңселік терминдердің ықпалы әлі де байқалса, әзірбайжан тілінде бұл терминдер көбінесе түрік тілінің немесе халықаралық терминологияның ықпалымен өзгерген. Сондықтан ресми құжаттарды аударған кезде қазақ тіліндегі калька сөздерді әзірбайжан тіліне тікелей аудармай, олардың заңды тұрғыдан бекітілген терминдерін пайдалану қажет.
Сонымен қатар, сыпайылық деңгейлері мен үндеу формаларында да өзгешеліктер бар. Екі тілде де «сіз» (siz) сыпайылық формасы бар болғанымен, әзірбайжан тілінде сөйлесу мәнерінде эмоционалды реңктер мен шығыстық қонақжайлықты білдіретін сөз орамдары жиі қолданылады. Мәселен, әзірбайжан мәдениетінде «bəy» (бей) немесе «xanım» (ханым) сөздерін есімдерге қосып айту кең таралған. Қазақ тілінде де бұл үрдіс орын алғанымен, бізде көбіне есімдерді қысқартып немесе басқа сыпайылық формаларын қолдану жиірек кездеседі. Бұл әсіресе көркем әдебиет пен маркетингтік мәтіндерді аудару кезінде өте маңызды рөл атқарады.
Қазақ-әзірбайжан бағытындағы аудармашыларға арналған кеңестер
Аударма жұмысының сапасын арттыру және қателіктерді болдырмау үшін мамандар келесі ережелерді басшылыққа алуы тиіс:
- Контекстке баса назар аудару: Сөздердің сыртқы ұқсастығына алданып қалмай, сөйлемнің жалпы мағынасын түсіну керек. Әрқашан академиялық сөздіктерді қолдану ұсынылады. Бір тілдегі қарапайым сөз екінші тілде архаизм немесе дөрекі сөз болуы мүмкін екенін ұмытпаған жөн.
- Терминологияны тексеру: Саяси, экономикалық және заңгерлік терминдерді аударғанда әзірбайжан тілінің заманауи сөздік қорында қалыптасқан ресми баламаларын пайдалану қажет. Мысалы, қазақ тіліндегі «мемлекет» сөзі әзірбайжан тілінде «dövlət» деп берілсе, «үкімет» сөзі «hökumət» болып табылады.
- Машиналық аудармадан кейін міндетті түрде редакциялау (Post-editing): Қазіргі автоматты аударма жүйелері түркі тілдері арасында жақсы нәтиже көрсеткенімен, стилистикалық қателіктер мен «жалған достарды» жиі жібереді. Сондықтан ана тілі әзірбайжан тілі болымды болып табылатын маманның (native speaker) редакциялауы өте маңызды. Бұл мәтіннің табиғи және түсінікті болуын қамтамасыз етеді.
- Диалектілік ерекшеліктерді ескеру: Әзірбайжан тілінің түрлі аймақтық диалектілері мен Ирандағы әзірбайжандардың тілдік ерекшеліктерін ескере отырып, мақсатты аудиторияға сәйкес сөз таңдау керек. Иран әзірбайжандары арасында араб-парсы сөздері көбірек сақталған, ал Әзірбайжан Республикасында заманауи еуропалық және ортақ түркілік терминология басым.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен әзірбайжан тіліне аудару — бұл тек екі туыс тілдің арасындағы сөз алмасу емес, бұл қыпшақ және оғыз мәдениеттерінің арасындағы нәзік интеллектуалды байланыс. Лингвистикалық айырмашылықтар мен мәдени ерекшеліктерді терең сезіну ғана жоғары деңгейдегі, сапалы әрі түпнұсқаға сай аударма жасауға кепілдік береді. Осы бағытта жұмыс істейтін аудармашылар өздерінің кәсіби деңгейін үнемі арттырып, екі елдің заманауи тілдік үрдістерін жіті бақылап отыруы тиіс.