Қазіргі жаһандану дәуірінде тілдер арасындағы байланыстар мен аударма қызметінің маңызы күн санап артып келеді. Осындай ерекше бағыттардың бірі – қазақ тілінен панджаб тіліне аудару процесі. Қазақ тілі – түркі тілдер тобына жататын, Орталық Азияда кеңінен таралған агглютинативті тіл болса, панджаб тілі – Үндістан мен Пәкістанда тұратын миллиондаған адамдардың ана тілі болып табылатын үнді-арий тілі. Бұл екі тілдің құрылымдық, мәдени және жазу ерекшеліктерін түсіну сапалы аударма жасаудың басты кепілі болып табылады. Төменде қазақ тілінен панджаб тіліне аудару барысында кездесетін негізгі нюанстар мен кәсіби аудармашыларға арналған тиімді кеңестерді ұсынамыз.
Синтаксистік құрылым мен сөздердің орын тәртібі
Аудармашылар үшін ең бірінші кезекте назар аударатын мәселе – сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі. Қуанышқа орай, қазақ және панджаб тілдерінде бұл көрсеткіш өте ұқсас. Екі тіл де SOV (Subject-Object-Verb), яғни «Бастауыш + Толықтауыш + Баяндауыш» құрылымына негізделген. Бұл ерекшелік аударма процесін едәуір жеңілдетеді, себебі сөйлемнің жалпы логикалық құрылымын сақтап қалуға мүмкіндік береді.
Мысалы, қазақ тіліндегі «Мен кітап оқимын» деген сөйлемде «Мен» (бастауыш), «кітап» (толықтауыш), «оқимын» (баяндауыш) болып орналасса, панджаб тілінде де бұл құрылым дәл осы ретпен беріледі. Дегенмен, синтаксистік ұқсастықтарға қарамастан, сөйлемдегі шылаулар мен септік жалғауларының қолданылуында үлкен айырмашылықтар бар. Қазақ тілінде септіктер сөзге жалғау арқылы берілсе (мысалы: кітап-ты, мектеп-ке), панджаб тілінде бұл функцияны көмекші сөздер немесеหลังлогтар (postpositions) атқарады. Бұл сәйкестікті дұрыс аудару үшін панджаб тілінің грамматикалық постпозицияларын жете меңгеру қажет.
Морфологиялық айырмашылықтар және агглютинация
Қазақ тілі агглютинативті тілдерге жатады. Бұл дегеніміз – түбір сөзге түрлі қосымшалар (жұрнақтар мен жалғаулар) бірінен соң бірі жалғанып, сөздің мағынасын немесе грамматикалық формасын өзгертеді. Ал панджаб тілі – флективті тілдердің элементтері бар, аналитикалық бағытқа бейім тіл. Онда сөздердің түрленуі қазақ тіліндегедей ұзын қосымшалар тізбегі арқылы емес, көбінесе жеке көмекші сөздер мен флексиялар арқылы жүзеге асады.
Сонымен қатар, панджаб тілінде зат есімдердің текке (gender) бөліну жүйесі бар. Барлық зат есімдер ер және әйел жынысына (masculine/feminine) бөлінеді. Бұл жүйе қазақ тілінде мүлдем жоқ. Қазақ тіліндегі «ол» есімдігі панджаб тіліне аударылғанда сөйлем контекстіне байланысты және кейіпкердің жынысына қарай тиісті етістік жалғаулары мен есімдіктерді таңдауды талап етеді. Сондықтан аудармашы мәтіндегі субъектілердің кім екенін нақты білуі керек, әйтпесе сөйлем мағынасы бұрмалануы мүмкін.
Жазу жүйелерінің әртүрлілігі: Гурмукхи және Шахмукхи
Панджаб тілінің жазу жүйесі өте ерекше және ол аударманың қай аймаққа бағытталғанына тікелей байланысты:
- Гурмукхи (Gurmukhi) — Үндістанның Пенджаб штатында тұратын панджабдықтар (негізінен сикхтер) қолданатын жазу. Ол солдан оңға қарай жазылады және үнді жазуларына негізделген.
- Шахмукхи (Shahmukhi) — Пәкістанның Пенджаб провинциясында тұратын панджабдықтар (негізінен мұсылмандар) қолданатын жазу. Бұл араб-парсы графикасына негізделген және оңнан солға қарай жазылады.
Аудармашы үшін мақсатты аудиторияны нақты анықтау өте маңызды. Егер сіздің мәтініңіз Пәкістандағы оқырмандарға арналса, оны шахмукхи графикасымен, ал Үндістанға арналса, гурмукхи графикасымен ұсыну қажет. Бұл ретте тек әріптер ғана емес, сонымен бірге сөздік құрам да өзгереді. Шахмукхи жазуында араб және парсы сөздері көп кездессе, гурмукхи жазуында санскрит тектес сөздер басымырақ болады. Қазақ тілі де тарихи тұрғыдан араб-парсы сөздеріне бай болғандықтан, пәкістандық панджаб тіліне аударғанда кейбір лексикалық ұқсастықтарды тиімді пайдалануға болады.
Мәдени локализация және сөздік қор
Кез келген сапалы аударма сөзбе-сөз тәржімалаумен шектелмейді, ол терең мәдени локализацияны қажет етеді. Қазақ және панджаб халықтарының мәдениетінде ұқсас құндылықтар бар: қонақжайлылық, үлкендерді сыйлау, отбасылық құндылықтар және салт-дәстүрлерге адалдық. Дегенмен, әр тілдің өзіне тән фразеологизмдері мен мақал-мәтелдері болады.
Мысалы, қазақ тіліндегі «ат-түйедей қалау» немесе «бата беру» сияқты ұғымдарды панджаб тіліне тікелей аудару мағынасыз болып шығады. Оның орнына панджаб мәдениетіндегі баламалы эмоционалды мәні бар тіркестерді табу қажет. Сондай-ақ, панджаб тілінде туыстық қатынастарды білдіретін сөздер өте егжей-тегжейлі бөлінеді (мысалы, әкенің ағасы, ананың інісі және т.б. әртүрлі атаулармен аталады). Аударма барысында бұл туыстық атауларды шатастырмай, мәтінге сәйкес дұрыс таңдау қажет.
Кәсіби аудармашыларға арналған негізгі кеңестер
Қазақ тілінен панджаб тіліне аудару сапасын жақсарту үшін келесі ережелерді орындау ұсынылады:
- Мақсатты аудиторияны зерттеу: Жоғарыда айтылғандай, аударманың Үндістанға немесе Пәкістанға арналғанын анықтау және соған сәйкес жазу графикасы мен лексикалық стильді таңдау.
- Глоссарий дайындау: Техникалық, заңдық немесе медициналық мәтіндерді аудармас бұрын терминдердің бірыңғай тізімін жасап алу. Бұл мәтіннің тұтастығы мен бірізділігін сақтауға көмектеседі.
- Зат есімдердің тегіне назар аудару: Панджаб тіліндегі етістіктер мен сын есімдер зат есімнің тегіне (ер/әйел) қарай өзгеретіндіктен, сөйлемнің грамматикалық үйлесімін мұқият тексеру.
- Қос тілді сөздіктер мен мәтіндік корпустарды қолдану: Қазақ-панджаб тікелей сөздіктері тапшы болғандықтан, аралық тілдер (мысалы, орыс немесе ағылшын тілі) арқылы терминдердің мағынасын салыстырып, тексеріп отыру.
- Ана тілінде сөйлейтін маманмен (Native Speaker) жұмыс істеу: Дайын аударманы панджаб тілін ана тілі ретінде меңгерген редакторға тексерту мәдени сәйкессіздіктер мен табиғи емес сөйлем орамдарын жоюға мүмкіндік береді.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен панджаб тіліне аудару – бұл екі түрлі өркениет пен тілдік жүйені байланыстыратын шығармашылық әрі интеллектуалды процесс. Тілдердің синтаксистік ұқсастықтарын тиімді пайдалана отырып, морфологиялық және мәдени ерекшеліктерді мұқият ескеру арқылы аудармашы оқырмандарға түсінікті, сапалы әрі тартымды мәтін ұсына алады.