Қазіргі таңда Орталық Азия елдері арасындағы экономикалық, мәдени және саяси байланыстардың нығаюы аударма ісіне деген сұранысты айтарлықтай арттырып отыр. Осы орайда, түркі тілдес қазақ тілінен үндіеуропалық тілдер отбасына жататын тәжік тіліне аудару процесі ерекше назар аударуды талап етеді. Екі тілдің шығу тегі мен құрылымдық жүйесі мүлдем басқа болғанымен, ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи-мәдени ықпалдастық олардың арасындағы лексикалық және семантикалық байланыстарды тығыз етті. Бұл мақалада қазақ тілінен тәжік тіліне аударудың басты заңдылықтары, кездесетін қиындықтар және оларды еңсерудің тиімді жолдары жан-жақты талданады.
Грамматикалық құрылымдардың алшақтығы: Агглютинативті және флективті жүйелер
Аудармашы тап болатын ең бірінші және ең күрделі кедергі – бұл екі тілдің грамматикалық типтерінің әртүрлілігі. Қазақ тілі – типтік агглютинативті тіл. Мұнда сөз түрленуі түбірге бірінен соң бірі жалғанатын қосымшалар (жұрнақтар мен жалғаулар) арқылы жүзеге асады. Ал тәжік тілі – флективті-аналитикалық тілдердің қатарына жатады. Тәжік тілінде грамматикалық мағыналар көбінесе көмекші сөздер, предлогтар (алдыңғы шылаулар) және сөз ішіндегі дыбыстық өзгерістер арқылы беріледі.
- Септік жүйесі: Қазақ тілінде 7 септік бар және олар сөз соңына жалғанатын жалғаулар арқылы анықталады. Тәжік тілінде классикалық септік жалғаулары жоқ. Олардың орнына предлогтар (ба, дар, аз, бо, барои т.б.) мен сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі қолданылады. Мысалы, қазақ тіліндегі «мектепке» сөзі тәжік тілінде «ба мактаб» (ба – бағытты білдіретін предлог) болып аударылады.
- Изафет (Изофат) конструкциясы: Тәжік тілінің ең басты ерекшелігі – изафеттік байланыс (пайванди изофӣ). Мұнда анықтауыш анықталатын сөзден кейін тұрады және оларға қысқа «-и» жалғауы жалғанады. Қазақ тілінде анықтауыш әрқашан анықталатын сөздің алдында тұрады (мысалы, «қызыл гүл»). Ал тәжік тілінде бұл құрылым керісінше жасалады: «гули сурх» (гул – гүл, сурх – қызыл). Аударма барысында сөздердің орын тәртібін дұрыс өзгерту өте маңызды.
Лексикалық ерекшеліктер және «Аудармашының жалған достары»
Қазақ және тәжік тілдерінің лексикасында ортақ сөздер өте көп. Бұл ең алдымен ислам дінінің таралуымен және ортағасырлық әдеби байланыстармен түсіндіріледі. Екі тілде де араб және парсы тілдерінен енген ортақ кірме сөздердің үлесі жоғары. Алайда, бұл ортақтық аудармашыны қателікке бой алдыруы мүмкін. Мұндай құбылысты лингвистикада «аудармашының жалған достары» деп атайды.
Мысалы, қазақ тіліндегі кейбір сөздер тәжік тілінен енгенімен, уақыт өте келе семантикалық өзгерістерге ұшыраған немесе мүлдем басқа мағына иеленген. Аударма жасау кезінде келесі сөздердің қолданылу аясына мұқият болу қажет:
- Мақтау / Мақтов: Қазақ тіліндегі «мақтау» етістігі тәжік тіліндегі «мақтаб» (мектеп) сөзімен дыбысталуы ұқсас болғанымен, мағыналары мүлдем бөлек.
- Нан / Нон: Бұл сөз екі тілде де бірдей мағынаны білдіреді, бірақ дайындалу мәдениеті мен фразеологиялық тіркестердегі рөлі әртүрлі болуы мүмкін.
- Дәрігер / Доругар: Қазақ тілінде дәрігер емдеуші маманды білдірсе, тәжік тіліндегі «дору» (дәрі) негізінде жасалған сөздер фармацевтика немесе емшілікпен көбірек байланысты болуы мүмкін.
Синтаксистік құрылым және сөздердің орын тәртібі
Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі қатаң сақталады: Бастауыш сөйлемнің басында, ал баяндауыш әрқашан сөйлемнің ең соңында тұрады (SOV – Subject-Object-Verb). Тәжік тілінде де сөйлемнің негізгі схемасы осыған ұқсас (бастауыш + толықтауыш + баяндауыш), бірақ ол қазақ тіліне қарағанда икемдірек. Көркем әдебиетте немесе ауызекі сөйлесуде баяндауыш сөйлемнің ортасына қарай ауысуы мүмкін.
Сонымен қатар, тәжік тіліндегі бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдер көбінесе «ки» жалғаулығы арқылы жасалады. Қазақ тілінде мұндай құрылымдар есімшелер, көсемшелер және шартты рай формалары арқылы беріледі. Мысалы:
Қазақша: Мен оның келетінін білдім.
Тәжікше: Ман медонистам, ки ӯ меояд (Ман – мен, медонистам – білдім, ки – екенін/деп, ӯ – ол, меояд – келеді).
Көріп отырғанымыздай, қазақ тіліндегі бір ғана құрмалас сөйлемді тәжік тіліне аударғанда, синтаксистік құрылымды толығымен өзгерту қажет болады.
Қазақ тілінен тәжік тіліне сапалы аударудың 5 негізгі ережесі
Аударманың жоғары сапасын қамтамасыз ету және түпнұсқаның мағынасын бұзбай жеткізу үшін кәсіби аудармашылар келесі ережелерді басшылыққа алуы тиіс:
- Контекстті терең түсіну: Сөзбе-сөз аударма жасаудан аулақ болыңыз. Қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері мен мақал-мәтелдерді тәжік тіліндеге мағыналық баламаларымен (эквиваленттерімен) алмастырыңыз.
- Изафет құрылымын меңгеру: Анықтауыш байланыстарын аударған кезде сөздердің орын тәртібін автоматты түрде өзгертіп, изафеттік «-и» көрсеткішін дұрыс жалғауды ұмытпаңыз.
- Предлогтармен жұмыс істеу дағдысы: Қазақ тіліндегі септік жалғауларын тәжік тіліндегі сәйкес келетін предлогтармен және послелогтармен алмастыруды мұқият қадағалаңыз.
- Стильдік сәйкестік: Аударылып жатқан мәтіннің жанрына (ресми-іскери, ғылыми, көркем немесе публицистикалық) мән беріңіз. Тәжік тіліндегі ресми құжаттарда парсы тілінен енген классикалық лексика көбірек қолданылады.
- Терминологияны тексеру: Техникалық, медициналық немесе заңгерлік аудармаларда халықаралық терминдердің тәжік тіліндегі ресми қабылданған нұсқаларын қолданыңыз. Тәжікстанда мемлекеттік тіл саясатына сәйкес көптеген терминдер пуристік бағытта өзгертілгенін ескеріңіз.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен тәжік тіліне аудару – бұл жай ғана сөздерді алмастыру емес, бұл екі түрлі тілдік дүниетаным мен мәдениетті тоғыстыру процесі. Тілдердің грамматикалық, синтаксистік және лексикалық ерекшеліктерін терең білу ғана сапалы әрі түсінікті аударма мәтінін жасауға мүмкіндік береді.