Кыргыз тилинен валлий тилине (уэльс тилине) которуу — бул жөн гана сөздөрдү бир тилден экинчи тилге өткөрүү эмес, эки башка тил үй-бүлөсүнүн, маданиятынын жана ой жүгүртүү өзгөчөлүктөрүнүн ортосундагы көпүрөнү куруу болуп саналат. Кыргыз тили түрк тилдер үй-бүлөсүнө кирип, агглютинативдик түзүлүшкө ээ болсо, валлий тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнө кирип, кельт тобун түзөт жана флективдүү-аналитикалык мүнөзгө ээ. Бул эки тилдин грамматикалык, синтаксистик жана лексикалык түзүлүшү бири-биринен кескин айырмаланат. Ушул себептен улам, сапаттуу котормого жетишүү үчүн котормочудан терең лингвистикалык билимди жана эки элдин тең маданий өзгөчөлүктөрүн жакшы түшүнүүнү талап кылат.

Синтаксистик түзүлүш: Сөздөрдүн тартибиндеги кескин айырмачылыктар

Котормо процессиндеги эң биринчи жана эң чоң тоскоолдук — бул сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби. Кыргыз тили классикалык SOV (Субъект-Объект-Этиш) тили болуп саналат. Мисалы, "Асан китепти окуду" деген сүйлөмдө ээси (Асан) башында, толуктооч (китепти) ортосунда, ал эми кабарлоочу этиш (окуду) дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Бул структура кыргыз тилдүү адамдардын логикалык ой жүгүртүүсүн калыптандырат.

Ал эми валлий тилинде сүйлөмдүн түзүлүшү таптакыр башкача. Бул тил дүйнөдөгү сейрек кездешүүчү VSO (Этиш-Субъект-Объект) структурасын колдонот. Жогорудагы сүйлөм валлий тилине которулганда, этиш сүйлөмдүн эң башына чыгат: "Darllenodd Asan y llyfr" (сөзмө-сөз: "Окуду Асан китепти"). Котормочу үчүн бул структуралык өзгөчөлүк текстти түз которууга мүмкүн эместигин көрсөтөт. Кыргыз тилиндеги узун, бир нече багыныңкы сүйлөмдөрдөн турган конструкцияларды валлий тилине которууда аларды логикалык жактан бөлүп, этишти алдыга чыгаруу менен сүйлөмдү кайрадан куруу керек. Бул олуттуу синтаксистик трансформацияны талап кылат.

Мутация кубулушу (Treigladau) жана анын котормодогу мааниси

Валлий тилиндеги эң өзгөчө жана кыргыз тилинде таптакыр кездешпеген кубулуш — бул баштапкы үнсүз тыбыштардын өзгөрүшү же мутация (валлий тилинде: treigladau). Бул кубулуш боюнча сөздүн биринчи тамгасы анын алдында турган сөзгө, грамматикалык ролуна же контекстке байланыштуу өзгөрүп кетет. Валлий тилинде мутациянын үч негизги түрү бар: жумшак (soft), мурун жолдуу (nasal) жана шыбыштуу (aspirate) мутациялар.

Мисалы, "ката" же "мышык" деген маанини билдирген "cath" сөзүн алалы:

"Менин мышыгым" деп айтуу үчүн "fy nghath" деп жазылат (мында "c" тамгасы "ngh" тыбышына өзгөрөт — мурун жолдуу мутация).
"Анын (кыздын) мышыгы" дегенде "ei chath" болот ("c" тамгасы "ch" тыбышына өзгөрөт — шыбыштуу мутация).
"Анын (эркектин) мышыгы" дегенде "ei gath" болот ("c" тамгасы "g" тамгасына өзгөрөт — жумшак мутация).

Бул өзгөчөлүк кыргыз тилинен валлий тилине которуп жаткан адиске өтө чоң талаптарды коёт. Эгерде котормочу мутация эрежелеринде ката кетирсе, сүйлөмдүн мааниси бузулуп, окурманга түшүнүксүз болуп калат. Ошондой эле, валлийче сөздүктөрдөн сөздүн түпкү формасын (мисалы, "gath" эмес, "cath" экенин) табуу үчүн мутация эрежелерин мыкты билүү зарыл.

Грамматикалык род жана артиклдердин маселеси

Кыргыз тилинде грамматикалык род (жыныс) түшүнүгү жок. Зат атоочтор да, сын атоочтор да эркек же аял жынысына бөлүнбөйт. Бул кыргыз тилинин эң жөнөкөй жана ыңгайлуу жактарынын бири. Ал эми валлий тилинде бардык зат атоочтор эркек (masculine) же аял (feminine) родуна таандык болот. Бул өз кезегинде сын атоочтордун, сан атоочтордун жана артиклдердин өзгөрүшүнө алып келет.

Мисалы, аял родундагы зат атоочтун алдына аныктоочтук артикл (y, yr, 'r) келгенде, зат атооч жумшак мутацияга учурайт. Ошондой эле, зат атоочту аныктап турган сын атооч да зат атоочтон кийин келип, эгер зат атооч аял родунда болсо, сын атооч да мутацияланат. Кыргыз тилинен которууда зат атоочтун кайсы родго таандык экенин так аныктап, ага байланышкан бардык грамматикалык байланыштарды туура куруу керек. Мындан тышкары, кыргыз тилинде белгисиздик мааниси "бир" сөзү аркылуу берилсе же такыр берилбесе, валлий тилинде белгилүүлүктү көрсөтүү үчүн атайын артиклдердин системасы колдонулат, ал эми белгисиздик артикли таптакыр жок.

Агглютинацияга каршы Аналитизм: Сөз жасоо системасы

Кыргыз тили агглютинативдик тил катары сөздүн уңгусуна мүчөлөрдү ырааттуу түрдө жалгоо аркылуу жаңы маанилерди түзөт. Мисалы, "досторубуздан" деген сөздү алсак, бул жерде уңгу — "дос", ага көптүк маанини берген "-тор", таандык маанидеги "-убуз" жана чыгыш жөндөмөсүнүн "-дан" мүчөсү жалганган. Мунун баары бир гана сөздүн ичинде ишке ашат.

Валлий тили болсо көбүнчө аналитикалык каражаттарды, тактап айтканда, предлогдорду жана жардамчы сөздөрдү колдонот. Жогорудагы кыргызча бир сөз валлий тилинде бир нече сөздөн турган конструкцияга айланат: "oddi wrth ein cyfeillion" (сөзмө-сөз: "биринен биздин достордун"). Котормочу кыргыз тилиндеги мүчөлөрдүн ар бир кызматын талдап чыгып, валлий тилиндеги тиешелүү предлогдор жана сөз айкаштары аркылуу берүүгө тийиш. Жөндөмө мүчөлөрүнүн валлий тилиндеги предлогдор менен өз ара шайкештигин табуу котормонун сапатын камсыз кылуучу негизги фактор болуп саналат.

Маданий ылайыкташтыруу жана реалияларды которуу

Эки элдин географиялык жайгашуусу, тарыхы жана жашоо образы бири-биринен кескин айырмаланат. Кыргыз эли көчмөн турмуштун, тоолуу аймактын маданиятын алып жүрсө, валлийлер Европанын орто кылымдык тарыхы, деңиз жана жашыл өрөөндөр маданияты менен тыгыз байланышкан. Бул айырмачылыктар тилде даана чагылдырылган.

Кыргыз тилиндеги "боз үй", "жайлоо", "кымыз", "төр", "устукан" сыяктуу улуттук түшүнүктөрдү валлий тилине которууда түздөн-түз баалуу эквиваленттер жок. Мындай учурда котормочу төмөнкү ыкмаларды колдонууга мажбур болот:

Транслитерация же транскрипция: Сөздү ошол бойдон жазып (мисалы, "boz uy", "kymyz"), артынан кашанын ичинде кыскача түшүндүрмө берүү.
Сүрөттөмө котормо: Түшүнүктүн маанисин валлий тилинде сүрөттөп берүү (мисалы, "боз үй" — "pabell gron draddodiadol y Kyrgyz").
Маданий аналогдорду издөө: Өтө сейрек учурларда гана колдонулат, бирок толук окшоштукту бербейт.

Валлий тилинин өзүндө да уникалдуу түшүнүктөр бар, мисалы, "eisteddfod" (кельт маданиятынын, поэзия жана музыканын фестивалы) же "cwtch" (өзгөчө жылуулук жана коопсуздук сезимин берген кучак). Мындай сөздөрдү кыргыз тилине өткөрүүдө да жогорудагыдай кылдат мамиле талап кылынат.

Котормочулар үчүн практикалык кеңештер

Кыргыз-валлий котормосунун үстүнөн ийгиликтүү иштөө үчүн төмөнкү практикалык кеңештерди эске алуу зарыл:

Сөзмө-сөз которуудан качыңыз: Эки тилдин синтаксиси жана фразеологиясы өтө айырмалангандыктан, сөзмө-сөз котормо маанисиз текстти жаратат. Ар дайым сүйлөмдүн жалпы маанисин түшүнүп, аны валлий тилинин табигый түзүлүшүнө ылайыктап кайра куруңуз.
Мутацияларды дайыма текшериңиз: Котормо аяктагандан кийин, ар бир зат атоочтун жана анын алдындагы сөздөрдүн ортосундагы грамматикалык байланышты карап чыгып, мутациялардын туура колдонулганына ынаныңыз. Бул валлий тилиндеги сабаттуулуктун башкы көрсөткүчү.
Контекстти талдаңыз: Валлий тилинде көптөгөн сөздөр контекстке жараша маанисин өзгөртөт. Сөздүктү колдонууда сөздүн биринчи мааниси менен гана чектелбестен, анын колдонуу чөйрөсүнө көңүл буруңуз.
Заманбап технологияларды колдонуңуз: Котормо процессинде параллелдүү корпустарды, терминологиялык базаларды жана валлий тилинин расмий сөздүктөрүн (мисалы, "Geiriadur Prifysgol Cymru") активдүү колдонуу иштин натыйжалуулугун жогорулатат.

Жыйынтыктап айтканда, кыргыз тилинен валлий тилине которуу — бул жогорку кесипкөйлүктү, тилдин ички мыйзам ченемдүүлүктөрүн сыйлоону жана маданий кылдаттыктарды эске алууну требовать кылган татаал процесс. Бул колдонмодо көрсөтүлгөн синтаксистик трансформация, мутацияларды көзөмөлдөө жана маданий адаптациялоо принциптери котормонун сапатын жаңы деңгээлге көтөрүүгө жардам берет.

Traduire Kirghize en gallois - Traducteur en ligne gratuit et grammaire correcte | FrancoTraduire