प्रकाशन मिति: २०२२ मे २२ | श्रेणी: भाषा विज्ञान तथा अनुवाद प्रविधि
विश्वका भाषाहरूको अध्ययन गर्दा केही भाषाहरू ऐतिहासिक र भौगोलिक रूपमा एकअर्कासँग जोडिएका भेटिन्छन् भने केही भाषाहरू पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र अद्वितीय हुन्छन्। यस्तै एक अत्यन्तै चाखलाग्दो र चुनौतीपूर्ण अनुवाद यात्रा हो—नेपालीबाट बास्क (Basque) भाषामा अनुवाद। नेपाली भाषा हिन्द-युरोपेली भाषा परिवार अन्तर्गतको भारोपेली शाखाको सदस्य हो भने बास्क भाषा (जसलाई स्थानीय रूपमा 'Euskara' भनिन्छ) युरोपको सबैभन्दा पुरानो र हालसम्म कुनै पनि जीवित भाषा परिवारसँग सम्बन्ध स्थापित हुन नसकेको एक अनौठो 'भाषा आइसोलेट' (Language Isolate) हो। नेपालको राष्ट्रिय भाषा नेपाली र स्पेन तथा फ्रान्सको सीमावर्ती बास्क क्षेत्रमा बोलिने बास्क भाषाबीच सीधा अनुवाद गर्नु व्याकरण, वाक्य रचना, र सांस्कृतिक अनुकूलनका दृष्टिकोणले निकै जटिल तर ज्ञानवर्धक कार्य हो। यस लेखमा हामी नेपालीबाट बास्क भाषामा अनुवाद गर्दा सामना गर्नुपर्ने मुख्य भाषाई भिन्नता, व्याकरणिक संरचना र सफल अनुवादका लागि आवश्यक व्यावहारिक उपायहरूबारे विस्तृत चर्चा गर्नेछौँ।
१. वाक्य संरचना र व्याकरणको भिन्नता: कर्ता-कर्म-क्रियाको तालमेल
नेपाली र बास्क दुबै भाषामा सामान्य वाक्य संरचना कर्ता-कर्म-क्रिया (Subject-Object-Verb - SOV) हुने गर्दछ। बाह्य रूपमा यो समानता देखिए तापनि यी दुई भाषाको आन्तरिक व्याकरणिक कार्यप्रणालीमा व्यापक भिन्नता पाइन्छ, जसले अनुवादकलाई निकै सजग रहन बाध्य बनाउँछ।
- एर्गेटिभ-एब्सोल्युटिभ प्रणाली (Ergative-Absolutive System): नेपाली भाषामा विशेष गरी भूतकालको सकर्मक क्रियापद हुँदा कर्ताको पछाडि 'ले' विभक्ति लाग्छ (जस्तै: "रामले पुस्तक पढ्यो")। यसलाई व्याकरणमा आंशिक एर्गेटिभ विशेषता मानिन्छ। बास्क भाषा भने पूर्ण रूपमा एर्गेटिभ-एब्सोल्युटिभ भाषा हो। बास्कमा सकर्मक क्रियाको कर्तालाई जनाउन अनिवार्य रूपमा '-k' प्रत्यय थपिन्छ (जस्तै: "Ram-ek" अर्थात् "रामले")। दुबै भाषामा यो समानता जस्तो देखिए पनि बास्कमा यसको नियम अत्यन्तै कडा र जटिल छ, जसले गर्दा कारक (Cases) को सन्तुलन मिलाउनु अनुवादको पहिलो चुनौती हो।
- अत्यधिक संश्लेषात्मक प्रकृति (Agglutinative Nature): बास्क भाषा एक संश्लेषात्मक (Agglutinative) भाषा हो। यसको अर्थ शब्दको मूल रूपमा विभिन्न प्रत्ययहरू (Suffixes) एकपछि अर्को थपेर नयाँ अर्थ, विभक्ति वा सम्बन्धहरू बुझाइन्छ। नेपालीमा हामी "घरहरूका तर्फबाट" भन्नका लागि छुट्टाछुट्टै नामयोगी र विभक्ति प्रयोग गर्छौँ, तर बास्कमा यसलाई एउटै लामो शब्दमा व्यक्त गरिन्छ। नेपालीको विभक्ति र नामयोगीको बनोटलाई बास्कको जटिल प्रत्यय प्रणालीसँग सही ढंगले संयोजन गर्न दुबै भाषाको कारक प्रणालीको गहिरो ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
- क्रियापदको रूप र सहायक क्रियाको खेल: बास्क भाषाको क्रिया प्रणाली संसारकै सबैभन्दा कठिन मध्येमा पर्दछ। बास्कमा क्रियापदले कर्ताको मात्र होइन, वाक्यमा रहेको कर्म (Object) र अप्रत्यक्ष कर्म (Indirect Object) को लिङ्ग, वचन र पुरुषलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ। नेपालीमा क्रियापदले मुख्य रूपमा कर्ताको लिङ्ग, वचन र आदर अनुसार रूप परिवर्तन गर्छ। त्यसैले, नेपालीबाट बास्कमा अनुवाद गर्दा क्रियाको सही रूप निर्धारण गर्न वाक्यका सबै पात्रहरूको सम्बन्धलाई केलाउनुपर्छ।
२. सांस्कृतिक विशिष्टता र स्थानिकीकरण (Localization)
भाषा केवल व्याकरणको सङ्गालो मात्र होइन, यो समाजको संस्कृति र इतिहासको ऐना पनि हो। नेपालको हिमालयन, पहाडी र तराईको सामाजिक परिवेश तथा बास्क क्षेत्रको पाइरेनिज पहाड र समुद्री तटीय युरोपेली जीवनशैलीका बीचमा आकाश-पातालको भिन्नता छ। तसर्थ, शाब्दिक अनुवादले मात्र सही अर्थ सम्प्रेषण गर्न सक्दैन।
नेपाली भाषामा आदरार्थी शब्दहरूको निकै ठूलो महत्व छ। हामी 'तपाईँ', 'हजुर', 'तिमी' र 'तँ' जस्ता शब्दहरू प्रयोग गरेर सामाजिक मर्यादा र सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छौँ। बास्क भाषामा आदरको फरक प्रणाली छ। त्यहाँ औपचारिक सम्बोधनका लागि 'Zuka' र नजिकको वा घनिष्ठ सम्बन्धका लागि 'Hika' (जसमा पुरुषका लागि 'To' र महिलाका लागि 'No' सम्बोधन हुन्छ) को प्रयोग गरिन्छ। नेपालीको बहु-स्तरीय आदरार्थी भावलाई बास्कको यस द्वि-स्तरीय र लिङ्ग-विशिष्ट अनौपचारिक सम्बोधनमा रूपान्तरण गर्दा संवादको गहिराइ र सन्दर्भलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
त्यस्तै, नेपाली संस्कृतिमा भिजेका मौलिक शब्दहरू जस्तै 'गुन्यू चोलो', 'दशैँ', 'जुठो', 'कुलदेवता' वा 'नेवाः भोज' जस्ता शब्दहरूको बास्क भाषामा सीधा पर्यायवाची शब्द पाउन असम्भव छ। यस्तो अवस्थामा अनुवादकले व्याख्यात्मक अनुवाद (Explanatory Translation) को सहारा लिनुपर्छ वा कोष्ठकमा संक्षिप्त विवरण थपेर पाठकलाई बुझाउनुपर्छ।
३. नेपालीबाट बास्कमा सफल अनुवादका लागि व्यावहारिक सुझावहरू
नेपाली र बास्क भाषाबीच सिधा अनुवाद गर्ने जनशक्तिको अभावका कारण अनुवादकहरूले विशेष रणनीतिहरू अपनाउनु पर्ने हुन्छ। यस कार्यलाई स्तरीय र त्रुटिरहित बनाउन निम्न उपायहरू उपयोगी साबित हुन सक्छन्:
- मध्यस्थ भाषाको बुद्धिमानी प्रयोग (Pivot Translation): नेपालीबाट सिधै बास्कमा अनुवाद गर्ने जनशक्ति नभएको खण्डमा नेपाली सामग्रीलाई पहिले अंग्रेजी वा स्पेनिस (जुन बास्क क्षेत्रमा व्यापक बोलिन्छ) भाषामा अनुवाद गर्ने र त्यसपछि बास्कमा रूपान्तरण गर्ने विधिको प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर, यसरी दोहोरो अनुवाद गर्दा मूल नेपालीको मर्म र भावना हराउने जोखिम हुने भएकाले अन्तिम रूपमा बास्क र नेपाली दुबै बुझ्ने भाषाविद्बाट पुनरावलोकन गराउनु अनिवार्य हुन्छ।
- नामयोगी र प्रत्ययको सही मिलान: नेपालीका नामयोगीहरू जस्तै: 'सँग', 'माथि', 'मुनि', 'लागि' आदिलाई बास्कका सापेक्षिक प्रत्ययहरू जस्तै: '-ekin', '-gainean', '-azpian', '-entzat' सँग सही रूपमा मिलाउनुपर्छ। बास्कमा प्रत्ययहरू जोड्दा शब्दको अन्तिम वर्णमा हुने परिवर्तन (Morphophonological changes) बारे सचेत रहनुपर्छ।
- डिजिटल उपकरण र शब्दकोशको सन्तुलित प्रयोग: अनुवाद गर्दा बास्क भाषाको आधिकारिक निकाय 'Euskaltzaindia' (बास्क भाषा एकेडेमी) द्वारा स्वीकृत शब्दकोश तथा नेपाली बृहत् शब्दकोश जस्ता प्रमाणित स्रोतहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ। मेशिन अनुवाद (Machine Translation) का उपकरणहरू नेपाली र बास्क जस्ता कम स्रोत भएका (Low-resource) भाषाहरूका लागि अझै पनि पूर्ण रूपमा भरपर्दा छैनन्, त्यसैले मानव सम्पादन (Human Post-editing) सधैँ आवश्यक पर्छ।
- शब्दावलीको मानकीकरण: प्राविधिक, कानुनी वा चिकित्सा क्षेत्रका सामग्री अनुवाद गर्दा नयाँ शब्दहरू सिर्जना गर्नु भन्दा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रचलित शब्दहरूलाई बास्क लिपिकरण (Orthography) अनुसार अनुकूलन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
४. निष्कर्ष: दुई भिन्न भूगोललाई जोड्ने भाषाई पुल
नेपालीबाट बास्क भाषामा अनुवाद गर्नु केवल शब्दहरूको प्रतिस्थापन मात्र होइन, यो त एसियाको हिमाली काख र युरोपको बास्क पहाडी क्षेत्रका दुई ऐतिहासिक सभ्यतालाई जोड्ने बौद्धिक पुल निर्माण गर्नु हो। यद्यपि यस यात्रामा व्याकरणिक भिन्नता, शब्दको अभाव र सांस्कृतिक चुनौतीहरू प्रशस्त छन्, तर सचेत अनुवादकको प्रयास, सही प्रविधिको प्रयोग र सांस्कृतिक संवेदनशीलताले दुई भाषाबीचको दूरीलाई मेटाउन सक्छ। यस प्रकारको अनुवादले नेपाली साहित्य, कला र विचारलाई युरोपको एक अद्वितीय समुदायसम्म पुर्याउन र विश्वव्यापी भाषिक विविधतालाई थप समृद्ध बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।