Katika ulimwengu wa sasa wa utandawazi na mawasiliano ya tamaduni mbalimbali, hitaji la kutafsiri maandishi kati ya lugha zenye asili tofauti limeongezeka sana. Mojawapo ya maeneo yanayochipukia lakini yakiwa na changamoto za kipekee za kiisimu ni tafsiri kati ya Kiswahili, lugha kuu ya Kibantu inayozungumzwa zaidi katika ukanda wa Afrika Mashariki na Kati, na Kimalta (Maltese), lugha ya kitaifa ya nchi ya visiwa ya Malta iliyoko katikati ya Bahari ya Mediterania. Lugha hizi mbili zina asili tofauti kabisa: Kiswahili kikiwa cha familia ya lugha za Niger-Congo (Kibantu) na Kimalta kikiwa na asili ya Kisemitiki iliyochanganyika sana na athari za Kirumi (Kitaliano na Kisizili) pamoja na Kiingereza. Mwongozo huu unalenga kufafanua kwa kina mchakato wa kutafsiri, tofauti za kisarufi, changamoto za kitamaduni, na kutoa mbinu bora za kitaalamu ili kuhakikisha tafsiri yenye viwango vya juu vya ubora na usahihi.
Tofauti Kubwa za Kisarufi na Kimuundo Kati ya Kiswahili na Kimalta
Ili kufanya tafsiri yenye ubora wa hali ya juu, mtafsiri lazima aelewe jinsi mifumo ya sarufi ya lugha hizi mbili inavyofanya kazi na jinsi inavyotofautiana katika uwasilishaji wa dhana sawa. Hii inasaidia kuepuka makosa ya kimsingi yanayoweza kuharibu mtiririko wa mawazo.
1. Mfumo wa Unyambulishaji (Agglutination) dhidi ya Mfumo wa Mizizi na Mifumo (Root and Pattern System)
Kiswahili ni lugha ya kiunyambulishi (agglutinative language). Hii inamaanisha kuwa maneno huundwa kwa kuunganisha viambishi awali, viambishi kati, na viambishi tamati kwenye mzizi mkuu wa neno ili kuonyesha nafsi, wakati, hali, na mtendwa au mtendewa. Kwa mfano, neno moja la Kiswahili kama "tulivyowasaidia" hubeba maana nzima ya sentensi ("how we helped them"). Mzizi hapa ni "-saidia", na kila kiambishi kina kazi yake maalum ya kisarufi.
Kimalta, kwa upande mwingine, kinatumia mfumo wa mizizi ya Kisemitiki (Semitic roots). Katika mfumo huu, mzizi wa neno huwa na konsonanti tatu (au nne) ambazo hazibadiliki, na maneno mapya huundwa kwa kuingiza irabu tofauti au viambishi kulingana na mifumo maalum (patterns au "żewġ"). Kwa mfano, mzizi k-t-b unahusiana na uandishi; katika Kimalta tunaweza kupata "kiteb" (aliandika) au "ktieb" (kitabu). Mtafsiri anapotafsiri kutoka Kiswahili kwenda Kimalta, lazima avunje muundo wa kiambishi wa Kiswahili na kuunda upya neno kwa kutumia mifumo hii ya mizizi ya Kimalta, jambo linalohitaji uzoefu wa hali ya juu wa kisarufi.
2. Upatanisho wa Ngeli (Noun Classes) dhidi ya Jinsia ya Kisarufi (Grammatical Gender)
Katika Kiswahili, nomino zote zimegawanywa katika madaraja ya nomino (ngeli) kulingana na maana au sifa zake (kama vile ngeli ya A-WA kwa viumbe hai, U-I kwa miti, KI-VI kwa vitu vya kawaida na vyombo, n.k.). Upatanisho wa kisarufi katika sentensi hutegemea kabisa ngeli ya nomino husika.
Katika Kimalta, mfumo huu haupo kabisa. Kimalta kinatumia mfumo wa jinsia ya kisarufi ambapo kila nomino hugawanywa katika jinsia ya kiume (maskulin) au ya kike (femminil). Pia kina mfumo wa umoja, wingi, na wakati mwingine uwili (dual form) kwa vitu vinavyokuja viwili viwili (kama macho au mikono). Mtafsiri anapotafsiri kutoka Kiswahili, lazima atambue jinsia ya kila nomino anayoichagua katika Kimalta ili kuhakikisha kuwa vivumishi, viwakilishi na vitenzi vinapatana na jinsia hiyo kwa usahihi wa hali ya juu. Kwa mfano, neno la Kiswahili "kiti" (ngeli ya KI-VI) linatafsiriwa kama "siġġu" katika Kimalta, ambalo ni nomino ya kiume na inahitaji vivumishi vya kiume.
Ushauri wa Kazi: Usijaribu kamwe kulinganisha ngeli za Kiswahili na jinsia za Kimalta kwa kutumia mifumo ya moja kwa moja. Upatanisho wa kisarufi katika Kimalta unahitaji uelewa wa kina wa jinsia ya kila nomino ya Kimalta yenyewe.
Nuances za Kitamaduni na Changamoto za Ujanibishaji (Localization)
Lugha ni kioo cha utamaduni. Kimalta kimeathiriwa sana na historia yake ya kijografia – kikiwa kisiwa cha Mediterania chenye uhusiano wa karibu na Ulaya Kusini na Afrika Kaskazini. Kiswahili nacho kimebeba utamaduni wa Pwani ya Afrika Mashariki na mwingiliano mkubwa wa kibiashara na kihistoria.
1. Misamiati ya Kidini na Marafiki wa Uongo (False Friends)
Kwa sababu ya athari za kihistoria za Kiarabu katika lugha zote mbili, kuna maneno mengi yanayofanana kati ya Kiswahili na Kimalta. Mifano ni kama vile:
- Kalamu (Kiswahili) - Qalam (Kimalta cha zamani)
- Kitabu (Kiswahili) - Ktieb (Kimalta)
- Habari (Kiswahili) - Aħbar (Kimalta)
- Dunia (Kiswahili) - Dinja (Kimalta)
Hata hivyo, mtafsiri anapaswa kuwa makini sana na "marafiki wa uongo" (false friends). Kwa mfano, Malta ni nchi yenye asilimia kubwa ya waumini wa Kikristo wa Kikatoliki, na maneno mengi yenye asili ya Kiarabu yamechukua maana za Kikristo katika Kimalta. Neno "Alla" katika Kimalta linamaanisha Mungu (sawa na "Mungu" katika Kiswahili) na linatumiwa na Wakristo wote, tofauti na muktadha wa Kiswahili ambapo "Allah" hutumiwa hasa na jamii ya Kiislamu. Kutafsiri dhana za kidini kutoka Kiswahili kwenda Kimalta kunahitaji umakini mkubwa ili usipotoshe maana ya kiroho iliyokusudiwa na mwandishi wa awali.
2. Dhana Zisizo na Tafsiri ya Moja kwa Moja
Dhana za kitamaduni za Kiafrika kama vile "ujamaa" (socialism ya Kiafrika/familia), "harambee" (kazi ya pamoja ya kujitolea), au majina ya vyakula vya asili kama "ugali" na "sukuma wiki" hazina msamiati unaolingana katika Kimalta. Katika hali hii, mtafsiri lazima atumie mbinu ya kutohoa (transliteration) akihifadhi neno asili la Kiswahili na kuweka maelezo ya ziada ya kitamaduni katika mabano au kama maelezo ya chini ili kumwezesha msomaji wa Kimalta kuelewa dhana hiyo kikamilifu.
Mbinu Bora na Ushauri kwa Watafsiri wa Kiswahili kwenda Kimalta
Kufanikisha tafsiri yenye ufanisi kunahitaji nidhamu na utumiaji wa mbinu sahihi za kitaalamu:
- Uchambuzi wa Toni na Muktadha: Tambua ikiwa andiko la Kiswahili ni la kisayansi, kisheria, au la kifasihi. Kimalta kina tabia ya kutumia msamiati wenye asili ya Kisemitiki kwa mambo ya kawaida na ya hisia, na msamiati wenye asili ya Kitaliano au Kiingereza kwa mambo ya kitaalamu, kisheria na kiteknolojia.
- Epuka Tafsiri ya Neno kwa Neno (Literal Translation): Muundo wa sentensi katika Kiswahili na Kimalta unatofautiana. Mtafsiri anapaswa kusoma sentensi nzima ya Kiswahili, kuelewa maana yake kuu, kisha kuijenga upya katika Kimalta kwa kutumia muundo sahihi wa lugha hiyo (kawaida Subject-Verb-Object lakini kwa mtindo unaoendana na mantiki ya Kimalta).
- Kutumia Kiingereza kama Lugha ya Daraja (Bridge Language): Kwa sababu ya ukosefu wa kamusi za moja kwa moja za Kiswahili-Kimalta, watafsiri wengi hulazimika kutumia Kiingereza kama daraja. Hata hivyo, tahadhari kubwa lazima ichukuliwe ili makosa ya tafsiri ya Kiingereza yasihamie kwenye Kimalta.
- Uhariri na Upimaji wa Lugha (Proofreading): Baada ya kukamilisha tafsiri, andiko lazima lipitie mikononi mwa mhariri ambaye lugha yake ya kwanza ni Kimalta (native speaker) ili kuhakikisha kuwa mtiririko ni wa asili na unaeleweka vizuri bila kuonyesha dalili za kuwa ni tafsiri.
Zana za Kielektroniki Zinazasaidia Mchakato wa Tafsiri
Teknolojia imerahisisha sana kazi ya tafsiri. Watafsiri wanashauriwa kutumia mifumo ya CAT Tools (Computer-Assisted Translation) kama vile SDL Trados au Memsource ili kuhihifadhi kumbukumbu ya tafsiri zao. Hii inasaidia kuhakikisha uthabiti wa maneno (terminology consistency) katika maandishi marefu. Pia, matumizi ya hifadhidata za Umoja wa Ulaya (kama vile IATE) ni muhimu sana kwa tafsiri za kiofisi na kisheria za Kimalta.