די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף בולגאַריש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקן לינגוויסטישן און קולטורעלן בריק צווישן צוויי גאָר פֿאַרשיידענע שפּראַך-וועלטן. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע (לשון-קודש) און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, און בולגאַריש, ווי אַ דרום-סלאַווישע שפּראַך מיט אַן אַנאַליטישער סטרוקטור, פֿאָדערן פֿון דעם איבערזעצער ניט בלויז אַ הויכע קאָמפּעטענץ אין ביידע שפּראַכן, נאָר אויך אַ טיפֿע פֿילאָלאָגישע פֿאַרשטענדעניש פֿון זייערע גראַמאַטישע און קולטורעלע קאָנטעקסטן. דער דאָזיקער אַרטיקל גיט אַן איבערבליק פֿון די הויפּט-אַרויספֿאָדערונגען און גיט פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער וואָס אַרבעטן אין דעם ספּעציפֿישן פֿעלד.
סינטאַקסישע דיפֿערענצן און דער זאַץ-בוי
איינע פֿון די ערשטע שוועריקייטן וואָס אַן איבערזעצער באַגעגנט איז דער סינטאַקסישער אונטערשייד צווישן די צוויי שפּראַכן. ייִדיש פֿאָלגט דעם קלאַסישן גערמאַנישן V2-כלל (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז תּמיד שטיין אויפֿן צווייטן אָרט אין אַן ערקלערונג-זאַץ, צי דער ערשטער עלעמענט איז דער סוביעקט, אַן אַדווערב אָדער אַ נבֿילא-פֿראַזע. למשל: „הײַנט האָט ער געשריבן אַ בריוו‟. אין דעם פֿאַל איז דאָס ווערב „האָט‟ אויפֿן צווייטן אָרט, נאָך דעם וואָרט „הײַנט‟.
בולגאַריש, פֿון דער אַנדערער זײַט, האָט אַ מער פֿלעקסיבלן וואָרט-סדר (אָפֿט SVO - Subject-Verb-Object), אָבער זי איז שטאַרק אָפּהענגיק פֿון קליטישע עלעמענטן (clitics). אין בולגאַריש קענען קורצע פּראָנאָמינען און ווערב-פֿאָרמען (ווי די הילף-ווערבן פֿון דעם עבֿר-זמן) ניט שטיין אין דעם אָנהייב פֿון אַ זאַץ. בעת דער איבערזעצונג מוז מען גוט אכטונג געבן אויף דעם ריטם פֿון דעם בולגאַרישן זאַץ און פֿאַרמײַדן מעכאַנישע איבערזעצונגען וואָס האַלטן דעם ייִדישן וואָרט-סדר, וואָס קען קלינגען אומנאַטירלעך אָדער גאָר אומפֿאַרשטענדלעך פֿאַר אַ בולגאַרישן לייענער.
נאָמינאַלע מאָרפֿאָלאָגיע און די קאַטעגאָריע פֿון באַשטימקייט
ייִדיש היט אָפּ אַ גאַנץ טראַדיציאָנעלע נאָמינאַלע מאָרפֿאָלאָגיע מיט דרײַ מינים (זכר, נקבה, נייטראַל) און אַ סיסטעם פֿון פֿאַלן (נאָמינאַטיוו, דאַטיוו, אַקוזאַטיוו), וואָס ווערן אויסגעדריקט דורך די אַרטיקלען און ענדונגען פֿון די אַדיעקטיוון. דאָס אַלאָקירן פֿון באַשטימקייט ווערט געטאָן מיט דעם באַשטימטן אַרטיקל (דער, די, דאָס) וואָס שטייט פֿאַר דעם זאַכוואָרט. די דאָזיקע פֿאַל-ענדונגען העלפֿן צו באַשטימען די ראָלע פֿון יעדן נאָמען אין זאַץ.
בולגאַריש איז איינער פֿון די ווייניקע סלאַווישע שפּראַכן וואָס האָט כּמעט אינגאַנצן פֿאַרלוירן די סיסטעם פֿון פֿאַלן (קאַסוסן) פֿאַר זאַכוואָרטן, אָבער זי האָט אַנטוויקלט אַ פּאָסט-פּאָזיטיוון באַשטימטן אַרטיקל (צוגעטשעפּעט צום סוף פֿונעם וואָרט, למשל: -ът, -я, -та, -то, -те). דאָס הייסט אַז דער איבערזעצער דאַרף קלוג טראַנספֿאָרמירן די ייִדישע פּרע-פּאָזיטיווע אַרטיקלען אין די קאָרעספּאָנדירנדיקע בולגאַרישע סופֿיקסן, נעמענדיק אין באַטראַכט דעם מין און דאָס צאָל פֿון דעם נאָמען. אַ קלאַסישער טעות פֿון אָנהייבער איז דאָס איבערלאָזן זאַכוואָרטן אָן באַשטימקייט ווען דער ייִדישער קאָנטעקסט פֿאָדערט עס יאָ, אָדער פֿאַרקערט.
דער פֿאַרנעם פֿון ווערבאַלן אַספּעקט און צײַטן
בולגאַריש איז באַקאַנט מיט איר קאָמפּליצירטער ווערבאַלער מאָרפֿאָלאָגיע, וואָס שליסט אײַן ניט בלויז אַספּעקטן (אימפּערפֿעקטיוו און פּערפֿעקטיוו), נאָר אויך אַ סך צײַט-פֿאָרמען וואָס עקסיסטירן ניט אין ייִדיש (ווי אַאָריסט און אימפּערפֿעקט). ייִדיש, פֿון איר זײַט, האָט אַ גאַנץ פּשוטע צײַט-סיסטעם (הויוה, עבֿר, עתיד), אָבער זי האָט אַנטוויקלט ספּעציפֿישע אַספּעקטועלע פֿאָרמען דורך פּרעפֿיקסן (ווי „שרײַבן‟ קעגן „אָנשרײַבן‟) אונטערן אײַנפֿלוס פֿון די מזרח-אייראָפּעיִשע סלאַווישע שפּראַכן.
בעת דעם איבערזעצן מוז דער פֿילאָלאָג טיף אַנאַליזירן צי אַן אַקציע אין ייִדיש איז געווען אַ פֿאַרענדיקטע אָדער אַ דויערהאַפֿטיקע, און אויסקלײַבן די ריכטיקע בולגאַרישע פֿאָרם. צוליב דעם וואָס בולגאַריש פֿאָדערט אַ קלאָרע אונטערשיידונג צווישן דעם רענאַראַטיוון מאָדוס (לייענען אָדער הערן פֿון אַ צווייטן, преизказно наклонение) און דעם דירעקטן עבֿר, מוז דער איבערזעצער גוט פֿאַרשטיין דעם שטאַנדפּונקט פֿונעם דערציילער אין דעם ייִדישן טעקסט כּדי ניט צו שאַפֿן אַ פֿאַלשע היסטאָרישע פּערספּעקטיוו.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און די שוועריקייטן פֿון לשון-קודש
די ייִדישע שפּראַך איז רײַך מיט ווערטער און אויסדרוקן פֿון לשון-קודש (העברעיִש-אַרמיש), וואָס טראָגן אין זיך טיפֿע רעליגיעזע, פֿילאָסאָפֿישע און קולטורעלע באַדײַטונגען. באַגריפֿן ווי „נשמה‟, „צדקה‟, „מיצוה‟, אָדער שבתדיקע אויסדרוקן קענען ניט איבערגעזעצט ווערן מיט פּשוטע ווערטערבוך-עקוויוואַלענטן אין בולגאַריש. אויב מען זעצט איבער „צדקה‟ ווי „милостиня‟ (אַלמוזן) אָדער „благотворителност‟ (פֿילאַנטראָפּיע), קען מען פֿאַרלירן דעם ייִדישן רעליגיעזן און סאָציאַלן פֿאַרנעם פֿון דעם וואָרט.
דער פֿאַכמאַן מוז באַשליסן צי צו ניצן אַ טראַנסליטעראַציע מיט אַ קורצער דערקלערונג אין אַ פֿוסנאָטע, אָדער צו געפֿינען אַן אַנאַלאָגישן באַגריף אין בולגאַריש וואָס טראָגט ענלעכע סעמאַנטישע שיכטן. די דאָזיקע קולטורעלע אַדאַפּטאַציע פֿאָדערט ניט נאָר שפּראַך-קענטעניש, נאָר אויך אַ טיפֿע פֿאַרבינדונג מיט דער ייִדישער עטנאָגראַפֿיע, רעליגיעזן לעבן און היסטאָריע.
די ראָלע פֿון סלאַווישע קאָגנאַטן אין ייִדיש
ווײַל ייִדיש האָט זיך אַנטוויקלט אין מזרח-אייראָפּע, פֿאַרמאָגט זי אַ סך סלאַווישע עלעמענטן (פֿון פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש). אָפֿט מאָל קען אַ בולגאַרישער איבערזעצער דערקענען דעם שורש פֿון אַ ייִדיש וואָרט, ווי למשל „בלאָטע‟ אָדער „טאַטע‟, וואָס זענען ענלעך צו סלאַווישע ווערטער. דאָס קען זײַן אַ גרויסער פֿאַרגרינגערונג, אָבער עס באַהאַלט אין זיך אויך אַ געפֿאַר פֿון „פֿאַלשע פֿרײַנד פֿונעם איבערזעצער‟ (false friends). אַ וואָרט וואָס זעט אויס סלאַוויש אין ייִדיש קען האָבן באַקומען אַ גאָר פֿאַרשיידענע באַדײַטונג אָדער עמאָציאָנעלן טאָן אין פֿאַרגלײַך מיט בולגאַריש.
טראַנסקריפּציע און די קירילישע שריפֿט
אַ וויכטיקער אַספּעקט פֿון דער איבערזעצונג-אַרבעט פֿון ייִדיש אויף בולגאַריש איז די טראַנסקריפּציע פֿון נעמען, ערטער און קולטורעלע רעאַליעס פֿון דעם העברעיִשן אלף-בית אויף דער קירילישער שריפֿט. ייִדיש ווערט געשריבן מיט ייִדישע אותיות (פֿאָנעטיש אַדאַפּטירט פֿונעם העברעיִשן אלף-בית), אָבער די נעמען פֿון ייִדישע שטעטלעך, היסטאָרישע פּערזענלעכקייטן און ספּעציפֿישע ייִדישע טערמינען מוזן באַקומען אַן אַקאַדעמישע אָדער פּאָפּולערע קירילישע פֿאָרם אין בולגאַריש.
בײַם איבערזעצונג פֿון נעמען מוז דער פֿאַכמאַן באַשליסן צי ער זאָל פֿאָלגן די פֿאָנעטישע אויסרעד פֿון ייִדיש (למשל, „משה‟ ווי „Моше‟ אָדער „משה-לייב‟ ווי „Моше-Лейб‟) אָדער די טראַדיציאָנעלע ביבלישע פֿאָרמען וואָס עקסיסטירן שוין אין דער בולגאַרישער שפּראַך דורך דער קריסטלעך-אָרטאָדאָקסישער טראַדיציע (ווי „Мойсей‟ פֿאַר משה). אין די מערסטע פֿאַלן פֿון ליטעראַרישער איבערזעצונג איז בעסער צו האַלטן דעם אָריגינעלן ייִדישן קלאַנג-קאָליר (פֿאָנעטישע טראַנסקריפּציע) כּדי צו היטן די אָטענטיקייט פֿון דער סבֿיבֿה, אָבער פֿאַר היסטאָרישע אָדער אַקאַדעמישע טעקסטן קען זיך פֿאָדערן אַ צוגעפּאַסטע סיסטעם פֿון וויסנשאַפֿטלעכער טראַנסליטעראַציע.
סטיל, טאָן און די עמאָציאָנעלע פּאַליטרע
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר גרויסער עמאָציאָנעלער וואַרעמקייט, זעלבסט-אירוניע און דעם ברייטן באַניץ פֿון דעמינוטיוון (פֿאַרקלענערונג-ווערטער) דורך סופֿיקסן ווי „-ל‟, „-עלע‟, „-קע‟ אָדער „-ניו‟ (למשל: יאַנקעלע, טאַטעניו, קעצל). די דאָזיקע מאָרפֿאָלאָגישע מיטלען שאַפֿן אַ באַזונדערע אַטמאָספֿער פֿון נאָענטקייט און ליבשאַפֿט, וואָס איז אָפֿט שווער איבערצוגעבן אין קעלטערע אייראָפּעיִשע שפּראַכן.
דאָס איז אָבער אַ פּונקט וווּ בולגאַריש האָט אַ באַדײַטנדיקן מייַלע. בולגאַריש פֿאַרמאָגט אויך אַן אויסערגעוויינטלעך רײַכע סיסטעם פֿון דעמינוטיוון פֿאַר זאַכוואָרטן, אַדיעקטיוון און אַפֿילו ווערבן (מיט סופֿיקסן ווי „-це‟, „-че‟, „-ка‟, „-енце‟). אַ פֿעיִקער איבערזעצער קען אויסנוצן די דאָזיקע פֿעסטקייט פֿון בולגאַריש צו רע-קרעירן די אינטימע שטימונג פֿון ייִדישן אָריגינעל. אַנשטאָט צו זעצן איבער מעכאַניש, קען מען נוצן די בולגאַרישע פֿאַרקלענערונג-פֿאָרמען צו שאַפֿן דעם זעלבן עמאָציאָנעלן אָפּקלאַנג בײַם לייענער.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
- טיפֿער טעקסטואַלער אַנאַליז: איידער איר הייבט אָנצושרײַבן די איבערזעצונג, אידענטיפֿיצירט די הויפּט-שיכטן פֿונעם טעקסט (גערמאַניש, סעמיטיש, סלאַוויש) און באַשטימט דעם סטיל פֿונעם מחבר.
- אַדאַפּטאַציע פֿון אידיאָמען: פּרוּווט ניט איבערצוזעצן ייִדישע פֿראַזעאָלאָגיזמען וואָרט בײַ וואָרט. געפֿינט אַ בולגאַרישן אידיאָם וואָס האָט דעם זעלבן פּסיכאָלאָגישן און געזעלשאַפֿטלעכן אײַנפֿלוס.
- טערמינאָלאָגיע-מאַנאַדזשמענט: שאַפֿט אַ גלאָסאַר פֿאַר רעליגיעזע און קולטור-ספּעציפֿישע באַגריפֿן צו האַלטן די קאָנסיסטענץ פֿון דער איבערזעצונג דורכן גאַנצן טעקסט.
- לייענען הויך אויף קול: נאָך דעם ווי די איבערזעצונג איז פֿאַרטיק, לייענט זי הויך אויף בולגאַריש כּדי צו פֿאַרזיכערן אַז די פֿראַזעס פֿליסן נאַטירלעך און דאָס קליטישע אָרדענונג איז קאָרעקט.